Hekim Luka: İçsel Kanıtlar Üzerine Bazı Notlar

362 kez okundu.

Luka’nın tıbbi terminolojisinin, geleneksel yazar atfını desteklediğine dair sav, uzun ve tartışmalı bir geçmişe sahiptir. Yaklaşık 150 yıl önce William Hobart, Luka’nın yazılarında kullandığını iddia ettiği 400 kadar tıbbi terimi derlemiştir. Ancak Henry Cadbury, bunların yüzde doksanının aynı zamanda Josephus’ta veya Samosatalı Lukianos ile Plutarkhos’un eserlerinin toplamında da geçtiğini belirtmiştir.¹

Cadbury’nin ilk itirazı şu gözleme dayanmaktadır: Tıbbi dili nasıl tanımlamalıyız?² Cadbury’ye göre “tıbbi dil örnekleri”, başka yerlerde yalnızca ya da esas olarak tıbbi yazılarda kullanılan kelimeler olmalıydı; aksi takdirde bu kelimelerin ciddi bir ağırlığı olamazdı.³

İkinci olarak Cadbury, Matta ve Markos’un bazen Luka’da bulunmayan tıbbi terimler kullandığını savundu.⁴ Üçüncü olarak ise Cadbury, tıp alanıyla ilgisi olmayan bir yazar olan Lukianos’un, Luka kadar sık sözde tıbbi terim kullanabildiğini gösterdi.⁵

Cadbury, Hobart’ın argümanına karşı genel eğilimin değişmesine büyük katkı sağladı ve günümüzde çoğu Luka uzmanı, tıbbi dil üzerinden geliştirilen bu argümana ikna olmuş değildir.⁶ Ancak konuya yeniden bakmak faydalı olabilir. Çünkü Cadbury’nin ileri sürdüğü noktalar, 100 yıl önce göründüğü kadar sağlam olmayabilir.

Tıbbi Terimler

İlk olarak, belgelerden oluşan papirüsler üzerinde yapılan kapsamlı bir analiz, Thomas Grafton’u şu sonuca götürmüştür: “Karşılaştırmalı olarak bakıldığında, Luka’nın yazıları, belgelerde gördüğümüzden daha sık hastalık adları kullanmaktadır.”⁷

Ayrıca, Thesaurus Linguae Graecae (TLG) – 11.000’den fazla antik Yunanca belgeden ve 125 milyon kelimeden oluşan taranabilir bir dijital veri tabanı – bize Luka’nın bazı kelimelerinin çoğunlukla ya da yalnızca tıbbi yazarlar tarafından kullanıldığını gösterme imkânı sunmaktadır.⁸ TLG, metinlerini türe göre kategorize ettiği için tıbbi kullanımları ayırt etmede tarafsız bir standart sağlamaktadır. Böylece Luka veya Lukianos’taki tıbbi terimler listesi Hobart ya da Cadbury’ninkinden daha kısa olsa da, çok daha net ve nesnel bir şekilde belirlenebilmektedir.

Luka’da çoğunlukla tıbbi yazılarda geçen terimler şunlardır:

• ὀδυνάω (“acı vermek”, Luka 2:18; 16:24 vb.),

• ῥῆγμα (“yıkım/düşüş”, Luka 6:39),

• ἀνακαθίζω (“oturmak/dikilmek”, Luka 7:15),

• ἰκμάς (“susuzluk”, Luka 8:6),

• ὑδρωπικός (”su toplanması hastalığından mustarip”, Luka 14:2),

• ἑλκόω (”yarayla kaplanmak”, Luka 16:20),

• ὀθόνιον (”keten bez”, Luka 24:12),

• προσπήγνυμι (“sunmak”, Elçilerin İşleri 2:23),

• ἀνάψυξις (“ferahlama”, Elçilerin İşleri 3:19),

• διόρθωμα (“düzeltme, kaldırma”, Elçilerin İşleri 24:2),

• ὑποζώννυμι (“desteklemek, kuşanmak”, Elçilerin İşleri 27:17),

• ἀσιτία (“açlık/yemek yememe”, Elçilerin İşleri 27:21),

• θέρμη (“ateş”, Elçilerin İşleri 28:3).

Yalnızca tıbbi yazarlarda görülen terimler ise şunlardır:

• συγκυρία (“rastlantı”, Luka 10:31),

• ἀνωτερικός (“içinden”, Elçilerin İşleri 19:1),

Ayrıca Luka’da, yalnızca tıbbi yazarlarda görülen birleşimler de vardır. Örneğin, τρῆμα/βελόνη (“göz/iğne”, Luka 18:25). Neredeyse yalnızca tıbbi yazarlarda görülen birleşimler arasında ise μέγας/πυρετός (“şiddetli/ateş”, Luka 4:38) yer almaktadır. Son olarak, τραῦμα/ἔλαιον/οἶνος (yağın ve şarabın yarayı tedavi etmek için kullanımı, Luka 10:34) gibi sözcüklerin bir arada kullanımı sadece Galenos’ta bulunmaktadır.⁹ Bu listenin geleneksel atfı destekleyen ikna edici içsel kanıtlar oluşturup oluşturmadığını belirlemek için belirli terimlerin ve Luka’nın onları nasıl kullandığının daha derinlemesine incelenmesi gerekmektedir. Luka’nın yalnızca tıbbi terminolojisi değil, tıbbi tasvirleri de bu tartışmaya katkı sağlayabilir mi? Ayrıca, bu listenin genişliği, Luka’nın tıbbi geçmişine işaret etmek için yeterli midir? Çünkü nihayetinde Cadbury’nin de belirttiği gibi:

“Luka’nın kelime dağarcığının tıbbi bir yönelime sahip olduğuna dair sağlam bir argüman, sadece muhtemelen ya da kesinlikle tıbbi olan çok sayıda terim göstermekle kalmamalı, aynı zamanda bunların çağdaşları ve benzer kültürel düzeydeki diğer yazarlara kıyasla daha fazla ve daha sık kullanıldığını da ortaya koymalıdır.”¹⁰

Öncelikle listedeki bazı unsurları daha ayrıntılı ele alalım; örneğin, Markos’taki “iğne deliği” (Markos 10:25) ifadesinin Yunanca biçimi ile Luka 18:25’teki kullanımı arasındaki fark. Luka, hem “delik” için (τρυμαλία yerine τρῆμα), hem de “iğne” için (ῥαφίς yerine βελόνη) farklı kelimeler kullanır. Ortaya çıkan bu kelime birleşimi, Luka dışında yalnızca üç yerde geçmektedir: Bunlardan biri Galenos’un Hippokrates’e ait tıbbi terimler sözlüğünde, diğer ikisi ise Galenos ve Oribasius adlı hekimlerin tıbbi bağlamlarda yaptığı kullanımlardır.

Lawrence Bliquez’in belirttiği gibi, Markos’un kullandığı ῥαφίς kelimesi nadiren cerrahi iğneyi tanımlamak için kullanılmıştır.¹¹ Antik hekimler hem ev içi kullanım için iğneleri hem de özel olarak sivri uçlu cerrahi iğneleri kullanmaktaydılar. Ancak Galenos’un “en ince iğne” tanımı açıkça bir cerrahi iğneye işaret eder. Nitekim bu durumda Galenos’un ifadesi τὴν βελόνην τρήματος, iğnenin deliğine değil, iğnenin bıraktığı son derece küçük deliğe —yani bir iğne batmasına— gönderme yapmaktadır.¹²

Oribasius’un bu terimi kullanımı ise, ucunda küçük bir halka (delik) bulunan tıbbi bir sondayı tanımlıyor gibi görünmektedir. Galenos’un Hippokrates’e ait terimler sözlüğünde ise κύαρ (delik) terimi, “iğnenin deliği” (τὸ τῆς βελόνης τρήμα) ifadesiyle nitelenmiştir.¹³ Oribasius örneğinde olduğu gibi, κύαρ ve τρῆμα terimleri birbirinin yerine kullanılabilmektedir; fakat κύαρ terimi yalnızca tıbbi metinlerde görülmektedir.¹⁴

Pavlus’un geçtiği bölgeyi tanımlamak için Luka’nın Elçilerin İşleri 19:1’de kullandığı ἀνωτερικός kelimesi de dikkat çekicidir.¹⁵ Bu sözcük geniş ölçüde tıbbi bir terim olarak belgelenmiştir; genellikle “üstte olan” anlamında, kimi zaman kusturucu (emetik) bağlamlarda, kimi zaman da bedenin üst kısımları ile alt kısımları arasındaki tedavi farklılıklarına atfen kullanılır.

Deissmann ve Cadbury, bu tür terimleri “istatistiksel tesadüfler” olarak nitelendirmeyi tercih etmiştir. Ancak, Sinoptik yazarlar ve Lukianos’tan Cadbury’nin katalogladığı iddia edilen tıbbi terimler incelendiğinde, bu açıklama daha az ikna edici görünmektedir.¹⁶ Çünkü bu listeyi yalnızca başka yerlerde de tıbbi yazarlarca kullanılan lemmalarla sınırlandırdığımızda, geriye sadece altı terim kalmaktadır (bkz. Tablo 1).

Tablo 1: Cadbury’nin listelerinden yalnızca tıbbi yazarlarda geçen terimler (M.Ö. 8. yy – M.S. 2. yy)

Tablo 1’deki dört terim, istatistiksel tesadüfler için uygun adaylardır. Bu terimler (σμυρνίζω, ἐπιχλιαίνω, ἡμιτόμιον ve συγκυρία) belirgin bir tıbbi çağrışım taşımamaktadır.¹⁷ Luka’nın dizanteri için kullandığı terim (δυσεντέριον, Elçilerin İşleri 28:8), daha yaygın olan Attika biçimi δυσεντερία’ya alışılmadık bir alternatif oluşturur ve yalnızca tıp yazarı Aelius Promotus ile paylaştığı bir kullanımdır.

ἐπιχλιαίνω leması ise, Lukianos’un kullandığı en açık tıbbi terim örneğidir; bu terim yalnızca Galenos ve Hippokrates ile paylaşılmaktadır ki, bunlar antik çağın en üretken tıp yazarlarıdır.¹⁸

Buna karşılık, Luka’nın kullandığı ἀνωτερικός hem tıbbi kullanımlarının sayısı hem de çeşitliliği açısından diğer bütün tıbbi terimlerden ayrılmaktadır.¹⁹ Önemli olan şudur: Luka burada bir tıbbi terimi tıbbi olmayan bir bağlamda kullanmaktadır; yani tıbbi bir kavrayış, başka bir bağlama taşınmıştır. Bu durumda Luka’nın kullanabileceği yaygın bir eşdeğer kelime vardı: ἀνώτερος.²⁰

Öyleyse şu soruyu sormak gerekir: Luka’nın ἀνωτερικός terimini kullanışı, bu sözcüğe dair olağandışı bir aşinalığı mı açığa çıkarmaktadır? Yani normalde tıbbi literatür ve deneyime ait olan bir terimi, Luka coğrafi bir bağlama mı taşımıştır?

Tartışmaya değer bir diğer örnek de Luka 4:38’de Petrus’un kaynanasının ateşini tanımlamak için kullanılan “şiddetli ateş” (μέγας πυρετός) ifadesidir. Burada Luka, Markos’un “ateş” (πυρετός) terimine “büyük/şiddetli” (μέγας) kelimesini ekler. Cadbury, bu örneği “tıbbi terminoloji için en eski ve en güçlü argümanlardan biri” olarak nitelendirir.²¹ Onun bu örneğin gücünü azaltmaya yönelik girişimi ise başarısız olmuştur; çünkü Luka’nın kullanımı muhtemelen antik dönemde yaygın olan yüksek dereceli ve düşük dereceli ateş sınıflandırmasına işaret etmektedir.²²

Cadbury’nin ilk itirazının aksine, Luka’nın gerçekten de yalnızca ya da çoğunlukla tıbbi yazarlar tarafından kullanılan bazı kelimeleri veya kelime birleşimlerini kullandığı görülmektedir. Luka’nın “şiddetli ateş” ifadesi ise Cadbury’nin ikinci itirazındaki zayıflığı açığa çıkarmaktadır. Markos zaman zaman Luka’dan daha ayrıntılı şifa anlatıları sunsa da, antik tıbbi bilgiye dair daha derin bir kavrayış, Luka’da belirgin bir örüntüyü ortaya koyar.²³ Luka, Markos’un metniyle aynı geleneğe bağlı kalmakla birlikte, onun kendine özgü kelime seçimleri sıklıkla Markos’taki tıbbi tasvirleri açıklar ya da yoğunlaştırır.

“Şiddetli ateş” örneğinin yanı sıra, Luka başka yerlerde de benzer farklılıklar sergiler: Markos 1:40’taki cüzamlı adamı Luka yalnızca “cüzamlı” olarak değil, “cüzamla dolu” (πλήρης λέπρας; Luka 5:12) olarak tanımlar.²⁴ Annette Weissenrieder, Luka İncili’ndeki şifa anlatılarının thanatolojik bir perspektifle (ölümle ve hastalıkla ilgili kavrayış bağlamında) birbirine bağlandığını savunur. Markos veya Matta’dan daha fazla olarak Luka, hastalıkların sürekliliğini vurgular; bu da Hipokrat Külliyatı’nda tanı koymak için son derece önemli bir unsurdur. Böylece Luka, hastalıkların algılanan ciddiyetini tutarlı bir şekilde artırır.²⁵

Başka bir ifadeyle, Weissenrieder Luka’nın şifa anlatılarındaki ayırt edici özelliklerin bir bütünsellik sergilediğini göstermektedir; ancak bu tutarlılık, yalnızca Luka’nın tıbbi bilgiye sahip olduğu varsayıldığında anlaşılabilmektedir.

Örnek vermek gerekirse, Luka 9:37-43’te Luka’nın anlatısında, Markos’un “nöbet geçiren oğlan” tasvirinde gördüğümüz felç ima­sı bulunmaz (krş. Markos 9:17-18,26). Ancak antik tıbbi bilgiyle bu durum kolayca açıklanabilir. Antik hekimlerin epilepsiyle ilgili iki teorisi vardı ve Markos’un aynı anda zikrettiği iki belirti bu antik görüşle uyumsuzdur.²⁶ Luka, çocuğu yalnızca nöbet geçiren olarak tasvir eder; bu da beynin üzerinde biriken balgam (phlegm) teşhisine dayanan antik tanıya uygundur. Bu tür bir epilepsi, nöbetten önce gelen bir çığlık ve ağızda köpürmeyle ilişkilendirilir; Luka’nın anlatısında da (Luka 9:39) bu belirtiler görülmektedir.²⁷

Yine, Luka 8:40-42,49-56’da Luka’nın anlatısı, Yair’in kızına dair Markos’un müjdesindeki anlatıdan farklıdır (Markos 5:22-24,35-43). Luka, kızın yaşını, ona yiyecek verildiği anı özellikle vurgular ve ayrıca onun “ruhunun geri dönmesini” ekler. Bu özgün ayrıntıların tümü, Luka’nın olayı bir “histeri fenomeni” vakası olarak okumasıyla açıklanabilir.²⁸ Histeri fenomeni, evlilik çağına gelmiş kadınları etkilerdi ve yemek yiyememe ile nefes darlığı gibi belirtiler içerirdi. Bu nedenle Luka’nın tıbbi ilgisi, kızın yaşını neden vurguladığını ve iyileşmesini bu doğrultuda özellikle belirttiğini açıklamaktadır.²⁹

Sonuç olarak, Luka’daki metnin Markos’taki paralel anlatılardan farklı ayırt edici özellikleri, antik tıbbi bilgi bağlamında açıklanabilir. Weissenrieder’in ifadesiyle: “Kesin olarak söyleyebileceğimiz bir şey var: Luka Müjdesi’nin yazarı antik tıp hakkında belirli bir bilgiye sahipti.”³⁰

Giriş’te belirtildiği gibi, Cadbury, Lukianos’un Luka kadar tıbbi dil kullandığını göstermeyi amaçlamıştı. Eğer Cadbury’nin Lukianos’un tıbbi diliyle ilgili listesini alıp TLG (Thesaurus Linguae Graecae) aracılığıyla değerlendirir ve 1. bölümdeki Luka’nın tıbbi terimleri listemizle karşılaştırırsak, gerçekten de benzer sayıda terim ortaya çıkar.³¹ Luka’nın yalnızca tıbbi bağlamda görülen terimleri kullanması —özellikle ἀνωτερικός— daha dikkat çekicidir (bkz. yukarıdaki Tablo 1 ve ilgili tartışma). Fakat Lukianos’un yazılarında, çoğunlukla tıbbi literatürde görülen terimlerin sayısı da Luka’dakilere benzer düzeydedir:

• γαλακτώδης (ılık/süt gibi),

• διασήπω (açık/seçik hâle getirmek),

• ἐντεριώνη (iç kısım),

• σκίλλα (deniz soğanı/squilla),

• λύζω (hıçkırarak ağlamak),

• ἄσαρκος (etsiz, bedensiz),

• ἐπιβρέχω (üzerine su dökmek),

• κολλύριον (göz merhemi),

• κόρυζα (burun akıntısı),

• ἑλλέβορος (geven/hellebore bitkisi),

• μολύβδινος (kurşundan yapılmış, kurşuni),

• μαστίχη (sakız/ağaç reçinesi).

Kısacası, TLG incelemesi, Luka ile Lukianos’un karşılaştırılabilir sayıda tıbbi terim kullandığını ortaya koymaktadır.³² Bununla birlikte, mesele doğru bağlama oturtulmalıdır. Cadbury’nin ileri sürdüğü gibi, bu iki yazar gerçekten de benzer bir “kültür derecesine” mi sahipti ki, böyle bir benzerliğin ortaya çıkması beklenebilsin?

Lukianos geniş bir eğitim almıştı ve tıbba büyük ilgi duyuyordu; kendisi “neredeyse her konuda hitabet gösterisi yapmaya hazır, seyahat eden bir şov-konuşmacısıydı.”³³ Benzer bir durum Luka’nın tıbbi dili için de geçerli olabilir mi? Luka’nın edebî üslubu ve eğitim düzeyi üzerine yapılan son çalışmalar, Luka’nın çağdaş biyografi yazarlarının sahip olduğu üçüncül (yüksek) eğitimi alıp almadığını sorgulamaktadır.³⁴ Cadbury, Lukianos ile Luka’nın “büyük bir kelime haznesini” paylaştığını söyler; fakat bu iddiayı destekleyecek ilgili veriler eksiktir.³⁵

Peki, Luka’nın eğitim düzeyi neden Lukianos’un sözde tıbbi diliyle karşılaştırılırken önemli bir husus olmalıdır? Bunun sebebini bizzat Cadbury dile getirir: “Luka gibi iyi eğitim almış bir kişi, özel tıbbi eğitim görmemiş olsa bile, daha az eğitimli bir kişiden daha fazla teknik terim kullanır.”³⁶ Bu nedenle Cadbury, Luka’nın kelime dağarcığını, “Yunanca üzerindeki hâkimiyetini” ve “kültür derecesini” diğer sinoptik yazarlarla karşılaştırmakla kalmaz, aynı zamanda Luka’nın edebî karmaşıklığını ve kültür derecesini Josephus, Philo, Plutarkhos ve Lukianos ile kıyaslar.³⁷ Cadbury açıkça şunu ima eder: bir yazarın kültürel geçmişi ve eğitimi, onun sözde tıbbi dil kullanma eğilimini değerlendirirken dikkate alınması gereken bir faktördür. Bu düşünce, Luka Timothy Johnson ve Howard Clark Kee tarafından da yinelenir; onlar Luka’nın dilini sadece iyi eğitimli birinin bir yansıması olarak görürler.³⁸

Bu mantığı birkaç örnekle açıklayabiliriz. Genel olarak, üniversite eğitimi almış bir kişi, felsefe alanında resmî bir eğitim almamış olsa bile, epistemoloji, ampirizm, çıkarım ya da metafizik gibi terimleri kullanmaya daha yatkındır. Daha özel olarak, bir ilçe belediyesinde görevli bir inşaat yetkilisinin kalp krizini “kalp durması” ya da yüksek tansiyonu “hipertansiyon” olarak adlandırması şaşırtıcı olabilir; oysa bu tür terimlerin akademik yayınlarda kullanılması daha az şaşırtıcıdır. Benzer şekilde, Cadbury’nin vurguladığı üzere, “iyi eğitim almış bir kişi” –örneğin Lucian–, özellikle de kendisi çok okumuş bir retorik gösteri ustası olduğundan, diline görece daha fazla tıbbi terminoloji katması beklenir. Buna karşılık, eğer Luka’nın eğitim düzeyi ve retorik eğitimi Lucian’ınkinden daha az gelişmişse, Luka’nın yazılarında dikkate değer ölçüde tıbbi terminoloji bulunması bizi şaşırtmalıdır—örneğin Luka İncili’nin bazı bölümleri parlak bir retorik eserden ziyade bir teknisyen kılavuzuna benziyorsa. Bu nokta özellikle önem kazanır, eğer Luka İncili’nin edebî üslubu ile Greko-Romen tıp metinlerinin edebî üslubu, edebî seçkinlerin değil de yarı eğitimli kâtipler ve bürokratların meslek dilini yansıtıyorsa.

Aslında Cadbury’den bu yana yapılan daha yeni bilimsel araştırmalar tam da bunu ortaya koymuştur. Klasik filolog Steve Reece’in Luka’nın eğitim düzeyi üzerine yaptığı bir çalışmanın çarpıcı yönlerinden biri, Luka’nın metninde klasik Yunan edebiyatına yapılan görece az sayıda göndermedir. Bu durum, Josephus, Philo ve Plutarkhos’ta bulunan geniş edebî göndermelerle karşılaştırıldığında dikkat çekicidir. Reece, Luka’da yalnızca sınırlı sayıda olası gönderme tespit ederken; Plutarkhos’ta “binlerce”, Philo’da “yüzlerce” ve Josephus’ta ise “şaşırtıcı derecede çok sayıda” gönderme bulmuştur. Reece açıkça şu sonuca varır: Luka’nın ileri düzey gramer, retorik ve felsefeyi içeren üçüncü eğitim aşamasına kadar resmî eğitimine devam ettiğine inanmak için pek az sebep vardır; belki de ikinci aşamadan sonra bunun yerine, bir çıraklık yoluyla tıp öğrenmeyi seçmiştir (bkz. Kol. 4:14).

İncil yazarı Luka ile Samosatalı Lukianos arasındaki karşılaştırma, Cadbury’nin ima ettiğinden daha az öğretici olmakla kalmaz, aynı zamanda delilleri Luka’ya geleneksel olarak atfedilen mesleği lehine eğen önemli bir edebî ayrıma da işaret ediyor olabilir. Loveday Alexander’ın gözlemlediği gibi, Luka’nın üslubu Lars Rydbeck’in Fachprosa diye adlandırdığı türle en iyi şekilde örtüşür. Bu tür, “okuryazar ama edebî olmayan” bir seviyeyi, antik teknik yazarlarla ilişkilendirilen ve bir hekimin de dahil edilebileceği bir düzeyi yansıtır.

Luka, Josephus veya Chariton’da gördüğümüz klasikleşme normlarına yönelik en ufak bir farkındalığın dahi izlerini göstermez; Plutarkhos, Arrianus veya Cassius Dio’da gördüğümüzden ise hiç söz edilemez. Fachprosa yazarları gibi, Luka da giderek daha katı hale gelen edebî dilin yeni tanımlanmış standartlarını karşılamada belirgin biçimde yetersiz kalan bir Grekçe üslup kullanır. Dolayısıyla Luka’nın özel tıbbi kelime dağarcığı ile “okuryazar ama edebî olmayan” üslubunun birleşimi oldukça anlamlıdır. Luka’nın önsözü üzerine yaptığı kapsamlı analizinde Alexander, çalışmasının Koloseliler 4:14’teki geleneğin kanıtı niteliğinde olmadığını belirtmekle birlikte, “Luka’nın önsözünün bir hekimin yazabileceği türden bir önsöz olduğu; özellikle de Yunanca edebiyatla tanışıklığı kendi mesleğinin el kitaplarının ötesine çok az geçen bir hekimin yazabileceği türden bir önsöz olduğu” şeklinde dolaylı bir gözlem sunar. Luka’nın önsözünde, eğer geleneksel müelliflik görüşü doğruysa, bekleyebileceğimiz türden bir önsöz görürüz: kısa ve sade bir şekilde yazılmış, teknik edebiyat tarzına uygun tarihsel bir önsöz.

Özetle, Üçüncü Müjdeci’nin geleneksel olarak atfedilen mesleğine karşı Cadbury’nin ileri sürdüğü üç dayanak da akademik ilerlemelerle zayıflatılmıştır. İlgili verilerin daha fazla erişilebilir hale gelmesi, Koloseliler 4:14’teki tanımlamanın (“sevgili hekim Luka”) lehine olacak şekilde davanın yeniden değerlendirilmesini haklı çıkarır. Luka’nın tıbbi dili, tıbbi bilgisi ve edebî üslubundan kaynaklanan içsel kanıt, geleneksel atıf ile tamamen uyumludur ve Cadbury’nin itirazlarının ortaya koyduğu kaygılara karşı durabilmektedir.

DİPNOT

1. W. K. Hobart, The Medical Language of St. Luke (Dublin, 1882); Henry Cadbury, The Style and Literary Method of Luke (Harvard University Press, 1919), 40–41. Many were initially convinced by Hobart’s argument: R. J. Knowling, ‘The Medical Language of St. Luke’, Biblical World 20.4 (1902): 260–271, https://doi.org/10.1086/473055; John C. Hawkins, Horae Synopticae: Contributions to the Study of the Synoptic Problem (Clarendon Press, 1899), 189; William Ramsey, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen (Hodder & Stoughton, 1900), 205; more are listed by Cadbury, Style and Literary Method, 40–41. Several continued to promote refined versions of Hobart’s argument into the early 1900s, e.g. James Moffat, Introduction to the Literature of the New Testament (C. Scribner’s Sons, 1911), 263; William Ramsey, Luke the Physician and other Studies in the History of  Religion (Hodder & Stoughton, 1908); Theodor Zahn, Einleitung in das Neue Testament, 3rd ed., trans. M. W. Jacobus (C. Scribner’s Sons, 1906), 146–160; Adolf von Harnack, Lukas  der Arzt (J. C. Hinrichs, 1906).

2. Cadbury further comments: ‘In fact, the medical writings in Greek, unlike our own, apparently never had a restricted professional vocabulary’ (‘Lexical Notes on Luke-Acts: II. Recent Arguments for Medical Language’, JBL 45 1/2 (1926): 190, https://doi.org/10.2307/3260178).

3. Cadbury, Style and Literary Method, 49.

4. Cadbury, Style and Literary Method, 47.

5. Cadbury, Style and Literary Method, 68–70

6. Craig Keener: ‘Most scholars today rightly follow the argument of Cadbury (against specifically medical language) rather than the contrary argument of Hobart, T. Zahn, or Harnack’ (Acts: An Exegetical Commentary (Baker Academic, 2012), 1:2149, n. 89). Scholars may still find Luke’s language consistent with the traditional attribution as it is delineated in sources like Col 4:14, the Muratorian Canon, and the Anti-Marcionite Prologue, e.g.: Darrell Bock, Luke 1:1–9:50, BECNT (Baker, 1994), 7; F. F. Bruce, Commentary  on the Book of the Acts: The English Text with Introduction, Exposition, and Notes, NICNT (Eerdmans, 1977), 29; Keener lists further examples in Acts, 2150, n. 91.

7.  Thomas Grafton, ‘Health and Healing in the Documentary Papyri: A Comparison with the Healing Texts in Luke-Acts’, PhD Dissertation (Asbury Theological Seminary, 2017), 81–82, https://place.asburyseminary.edu/ecommonsatsdissertations/1148/. Grafton goes on, In fact, we may open this up to the Gospels in general (especially the Synoptics) to say that the gospel writers make greater use of medical terminology than what was typical in the documentary papyri. Most references to illness in the documentary papyri speak only in general terms (cf. νόσος or ἄρρωστος in Chapter 1). This disparity is especially striking when we consider that the documentary papyri include tens of thousands of documents compared to the four Gospels and Acts. Grafton’s chart on p. 82 illustrates that Luke’s Gospel contains the widest array of references to specific illnesses.

8. The full corpus is searchable at https://stephanus.tlg.uci.edu. (An institutional or individual subscription is required.) I follow the citation format of the TLG when documenting search results (Latin author, Latin title, Volume. Page. Section (if applicable). Line).

9. Occurrences of terms in the TLG up to the end of the second century are considered. A comparable list of terms found in Lucian that are mostly attested in medical literature is presented in Section 3. Footnote 31 contains a brief list of such terms from the Gospels of Matthew and Mark. For Galen’s description of treating wounds with oil and wine, see Galenus, Ad Glauconem de medendi methodo libri ii, 11.83.6.

10. Cadbury, Style and Literary Method, 50.

11. Lawrence Bliquez, The Tools of Asclepius: Surgical Instruments in Greek and Roman  Times (Brill, 2015), 147, https://doi.org/10.1163/9789004283596.

12. Galenus, An in arteriis natura sanguis contineatur, 4.709.8 (see vol. 4, p. 708, line 1 for Galen’s description of the ‘finest needle’). An English translation is available: Galen, On Respiration and the Arteries, trans. David Furley and J. S. Wilkie (Princeton University Press, 1984), 149–151.

13. Galenus, Vocum Hippocratis glossarium, 19.115.10; Oribasius, Collectiones medicae, 44.21.12.1.

14. Κύαρ has nine attestations in the TLG: seven medical and two lexicographical.

15. Medical attestations support the sense of ‘upper’ while many modern translations of Act 19:1 prefer ‘interior’ (ESV, NLT, NRSV, NIV, etc.). This preference results from interpretive and logistical considerations regarding Paul’s journey, e.g. William Ramsay interprets it as ‘higher districts’ of the interior river valleys (St. Paul the Traveller, 265). C. K. Barrett notes ‘the precise meaning of this phrase is uncertain. The adjective is rare and is not used elsewhere as a geographical term.’ Acts 15–28: A Critical and Exegetical Commentary on the Acts of the Apostles, ICC (T&T Clark, 1998), 892.

16. See Cadbury’s comment in ‘Lexical Notes’, 199. The term ἀνωτερικός is used in medical writings up through the fourth century CE (according to the dates assigned in TLG) from Hippocrates, Severus, Rufus, Galen, Pseudo-Galen, Aelius Promotus, and Oribasius. Cadbury provides lists of alleged medical language for Matthew, Mark, and Lucian in Style and Literary Method, 47, 68–70; the rest of Cadbury’s nineteen terms listed on p. 47 and the seventy-five terms on pp. 68–70 are not exclusively used by medical authors, although several could be categorised as ‘mostly medical’ (see footnote 31 below).

17. Of the fifteen alleged medical words used exclusively in the NT by Matthew/ Mark, as listed by Cadbury, only one is a strong candidate as a medical term: σμυρνίζω (Mark 15:23, ‘to flavour with myrrh’). Pedanius Dioscorides uses the term twice, and it also occurs in Cyranides, a medical-magical treatise of uncertain provenance concerning the healing power of various species, as well as in Acts of Peter. I designated these six latter attestations as ‘questionable’ because they are not medical, but I did not deem them significant enough to disqualify σμυρνίζω from the table. It is possible that the occurrence in Acts Pet. 40.7 was inspired by the Marcan usage.

18. Hippocrates, De morbis popularibus, 4.1.29.6; 6.7.1.42; Coa praesagia 611.2; De  mulierum affectibus i-iii, 87.2; Galen, In Hippocratis librum vi epidemiarum commentarii vi, 17a.1008.3.

19. Hippocrates, De mulierum affectibus i-iii, 217.18; De superfetatione, 29.18; De  purgantibus, 54; Severus Iatrosophista, De instrumentis infusoriis seu clysteribus ad Timotheum, 17.9, 21.7; Rufus, Quaestiones medicinale, 16.8; Galen, De methodo medendi libri  xiv, 10.969.9; Pseudo-Galen, Introductio seu medicus, 14.754.6; Aelius Promotus, Δυναμερόν, 1.125, 1.127, 1.129, 124.1.1, 124.1.1, 126.1.1, 127.5.2, 128.1.1, 128.2.1.

20. The term ἀνώτερος has well over three thousand attestations, including occurrences in the LXX (1 Kgs 10:22 LXX; Jdt 1:8; 2:21).

21. Cadbury, ‘Lexical Notes’, 194. Cadbury is incorrect when he states ‘I find no instance of “great fever” in Hippocrates’ (‘Lexical Notes’, 202; cf. De locis in homine, 24.1; De mulierum affectibus i-iii, 60.15, and the terms μέγας and πυρετός are used Together exclusively in medical writers with the single exception from the depiction of a legendary birth scene described by both Posidonius and Diodorus Siculus – see Diodorus Siculus, Bibliotheca Historica, 5.28.1–2 (cf. FGrHist 87 F280)).

22. Cadbury admits that Galen discusses the clinical distinction but highlights that Galen disagrees with it (‘Lexical Notes’, 194); however Galen’s disagreement is irrelevant given that his theories on fevers were highly theoretical (In-Sok Yeo, ‘Hippocrates in the Context of Galen: Galen’s Commentary on the Classification of Fevers in Epidemics VI’, in Hippocrates in Context, ed. Philip van der Eijk (Brill, 2005), 439–442). Cadbury discusses two additional usages to undermine the medical classification. First, he quotes Aulus Cornelius Celsus, whom Cadbury claims is a ‘layman’, but is, in fact, a prolific medical author. Further, Cadbury quotes the philosopher Alexander of Aphrodisias, a contemporary of Galen, but the source, De Febribus Libellus, is widely agreed to be spurious, possibly originating with the physician Alexander Trallianus or an otherwise unknown physician named Alexander. We therefore have no examples of laypersons discussing the classification of ‘great fever’. Cadbury, Style and Literary Method, 45 is correct to note Luke’s fondness for the term μέγας as a descriptive adjective (used 143 times in Luke-Acts), so we cannot be certain that Luke’s usage entails the clinical distinction.

23. Audrey Dawson observes that ‘Jesus’ healing seems even more prominent in Luke’s than in Mark’s gospel, with stories from other sources, and comments on healing by Jesus in the Lukan description’ but suggests that Luke’s descriptions are ‘less realistic’ (Healing, Weakness and Power: Perspectives on Healing in the Writings of Mark, Luke and Paul, Paternoster Biblical Monographs (Paternoster, 2008), 188). Annette Weissenrieder’s study, discussed below, contradicts this (Images of Illness in the Gospel of Luke: Insights of Ancient Medical Texts (Mohr Siebeck, 2003)). Surprisingly, Dawson does not cite or engage with Weissenrieder’s study, even though it was published several years prior to her monograph.

24. The term for leprosy here is not equivalent to the modern term. (See Matthew Thiessen, Jesus and the Forces of Death: The Gospels’ Portrayal of Ritual Impurity within First Century Judaism (Baker, 2020), 43–45).

25. Weissenrieder, Images of Illness, 314–316.

26. This point is missed by Dawson, Healing, Weakness and Power, 155, who only provides the perspective of a modern medical practitioner without reference to ancient theories of epilepsy.

27. Weissenrieder, Images of Illness, 275–282.

28. Weissenrieder gives an overview of the significance of these redactions in Images of Illness, 266–267. She notes that while the reference to the girl’s eating is ‘mentioned after the parents’ astonishment and seems strangely tacked on at the end of the story in the Marcan text, in the Gospel of Luke, food – together with πνεῦμα – is given primary significance’ (Images of Illness, 263; cf. Mark 5:43; Luke 8:55).

29. For the full discussion, see Weissenrieder, Images of Illness, 257–267. She surveys various other features in Luke’s text that could be accounted for by his medical knowledge (e.g. Luke’s location of the lepers in Luke 17:1–11 in the Valley of Jezreel, an area prone to receiving East and South winds associated by medical authors with skin disease (Images of Illness, 214–224); Luke’s additional comment about the Gadarene from Luke 8:26-39 going into the desert alone for long periods, in line with comments from Aretaeus and Caelius Aurelianus about the disease of mania (Images of Illness,

311)). Dawson also notes the tendency of physicians since the time of Hippocrates to be precise about whether the right or left side was affected, and she provides several ancient examples (Hippocrates, Epidemics I, Case VII; Prognostics, VII; On Wounds of the Head, XIX); she notes that Luke also follows this observational practice (Luke 6:6; 22:51), but because Luke only mentions the ‘right’ side in these few occasions, she suggests a theological motive (Healing, Weakness and Power, 153–154).

30. Weissenrieder, Images of Illness, 335.

31. Many of Cadbury’s medical terms from Lucian turn out to be incorrect, falling short of even ‘mostly medical’ usage; for the full list of Lucian’s medical terms according to Cadbury, see Cadbury, Style and Literary Method, 68–70. Matthew and Mark have a few terms shared mostly with medical authors: αἱμορροέω, ἄνηθον, ἄρρωστος, διυλίζω, κύμινον, πυρέσσω, and πώρωσις (a medical term also used metaphorically by Paul). Aside from the lower number of medical terms in the combined writings of Matthew and Mark versus Luke-Acts (although, as Thomas Grafton notes, there are more medical descriptions and terms in the Synoptic Gospels overall versus the documentary papyri – see footnote 7 above), there is a qualitative difference as well. Four of the eight terms in Matthew/Mark that are shared mostly or exclusively with medical authors refer to purity practices or herbs, which are then used elsewhere in medicinal practice; three of these terms (ἄνηθον/‘dill’, κύμινον /‘cumin’, and διυλίζω/‘to refine/strain out’) come from only two verses (Matthew 23:23-24). None of Luke’s sixteen terms refer to herbs or purity practices. Some are non-medical terms that are simply more common in medical writings, others are medical terms used by Luke in physical or medical descriptions (e.g. ὑδρωπικός, ἑλκόω, δυσεντέριον), and others are used in occasions wherein Luke possibly applies a medical term to a non-medical context (e.g. ὑποζώννυμι, ἀνωτερικός).

32. Cadbury himself asserts that ‘for any comparison of Lucian with Luke it would not be fair to match the whole extent of Lucian’s writings against Luke’s work of only 150 pages’ (Style and Literary Method, 66), and his list of Lucian’s terms is therefore drawn from select writings (from Alexander, the Death of Peregrinus, and the second half of True  History) to make the analysed vocabulary proportional. Cadbury’s select texts create about 75 pages for Lucian, according to Cadbury’s renderings, versus the 150 pages of Luke-Acts. Is this, then, a fair comparison? It is, because while the word count of Luke Acts is greater than Lucian’s select works, the number of vocabulary words in these corpora is similar. The ratio of unique lemmata to words in Lucian’s corpus, using the TLG statistics tool, is 28 per cent, while the ratio of lemmata to words in Luke-Acts is only 12.45 per cent. In other words, Luke reuses certain lemmata with considerably greater frequency than Lucian does, using about 12 lemmata every 100 words while Lucian uses 28 lemmata every 100 words. An additional point cannot be quantified but also cannot be denied: while Luke’s use of traditional material did not prohibit him from inserting his own vocabulary, it restricted it (the extent to which we cannot know). Related to this is that over 40 per cent of Luke’s terms that are shared mostly or exclusively with medical authors come from the second half of Acts; over 25 per cent come from the last ‘we’ passage of Luke 27:1–28:16 alone, wherein Luke’s descriptions are most vivid (see Luuk van de Weghe, ‘Acts 27: The Cerebral Scars of Shipwreck’, TynBul 70.2 (2019), https://doi.org/10.53751/001c.27722). Cadbury’s selection from Lucian, therefore, does not prejudice the evidence in favour of Luke.

33. E. T. Withington, ‘Some Greek Medical Terms with Reference to St. Luke and “Liddell and Scott”’, Proceedings of the Royal Society of Medicine 12 (1919), 127.

34. See, for example, Osvaldo Padilla, ‘Hellenistic παιδεία and Luke’s Education: A Critique of Recent Approaches’, NTS 55.4 (2009), https://doi.org/10.1017/ S0028688509990051. Sean Adams mostly agrees with Padilla (‘Luke and Progymnasmata: Rhetorical Handbooks, Rhetorical Sophistication and Genre Selection’, in Ancient  Education and Early Christianity, ed. A. W. Pitts and M. R. Hauge, LNTS 533 (Bloomsbury T&T Clark, 2016), 144; c.f. M. W. Martin, ‘Progymnastic Topic Lists: A Compositional Template for Luke and other Bioi?’ NTS 54 (2008), https://doi.org/10.1017/S0028688508000027). See also Steve Reece, The Formal Education of the Author of Luke-Acts, LNTS 669 (T&T Clark, 2022), https://doi.org/10.5040/9780567705907, in which Reece admits only that Luke likely received the first and second levels of formal Greek education (Reece, Formal Education, 31).

35. Cadbury, Style and Literary Method, 50. His footnote to this comment (n. 88) only highlights the expansive vocabulary of Lucian, and Cadbury (Style and Literary Method, 1–4) never compares Luke’s vocabulary with ancient authors that he relates to Luke’s medical language.

36. Cadbury, Style and Literary Method, 46.

37. Cadbury, Style and Literary Method, 46, 50.

38. Luke Timothy Johnson, Writings of the New Testament: An Interpretation, 2nd (SCM, 1999), 214; Howard Clark Kee, Medicine, Miracle and Magic in New Testament Times, SNTSMS 55 (Cambridge University Press, 1986), 79, https://doi.org/10.1017/ CBO9780511554988, (discussed and referenced by Dawson in Healing, Weakness and Power, 153).

39. Reece, Formal Education, 46; cf. 72, 75, 76–77, 80–82, 83, 89, etc.

40. Reece, Formal Education, 31, n. 1.

41. Loveday Alexander, The Preface to Luke’s Gospel: Literary Convention and Social  Context in Luke 1.1–4 and Acts 1.1, SNTSMS 78 (Cambridge: Cambridge University Press, 1993), 169–172, https://doi.org/10.1017/CBO9780511554827; Lars Rydbeck, Fachprosa, vermeintliche Volkssprache und Neues Testament: Zur Beurteilung der sprachlichen Niveauunterschiede im nachklassischen Griechisch, Acta Universitatis Upsaliensis, Studia Graeca Upsaliensia 5 (Berlingska Boktryckeriet, 1967); Lars Rydbeck, ‘On the Question of Linguistic Levels and the Place of the New Testament in the Contemporary Language Milieu’, in The Language of the New Testament: Classic Essays, ed. Stanley E. Porter, JSNTSup 60 (Sheffield Academic Press, 1991): 191–204. These observations are also supported by a recent linguistic analysis conducted by Emilio Matricciani and Liberato De Caro (‘A Deep-Language Mathematical Analysis of Gospels, Acts and Revelation’, Religions 10.4 (2019), https://doi.org/10.3390/rel10040257), in which they analyse word frequencies, the number of words per sentence, the number of characters per word, the number of words per interpunctions, and the number of interpunctions per sentence; even when taking Acts by itself, it is linguistically more complex than the Gospels but clearly less complex than Plutarch, Josephus, and Polybius (see Matricciani and De Caro, ‘Analysis’, Figure 17 and Figure 18). A similar result is provided via a stylometric analysis conducted by David Mealand, wherein Luke-Acts is concluded to exhibit a style between that of the Semitic writings of the LXX and the Hellenistic Greek of Dionysius of Halicarnassus and Polybius (‘Hellenistic Greek and the New Testament: A Stylometric Perspective’, JSNT  34.4 (2012), https://doi.org/10.1177/0142064X12442846).

42. Loveday Alexander, ‘Septuaginta, Fachprosa, Imitatio: Albert Wifstrand and the Language of Luke-Acts’, in Acts in Its Ancient Literary Context: A Classicist Looks at the Acts of the Apostles, LNTS 298 (London: T&T Clark/Continuum, 2005), 244.

43. Alexander, The Preface, 177.

44. Sean Adams’ critique of Alexander’s is noteworthy, and certain historiographical elements in Luke’s prologue are beyond question. See ‘Luke’s Preface (1.1–4) and its Relationship to Greek Historical Prefaces: A Response to Loveday Alexander’, JGRChJ 3 (2006). The prologue has both historiographical and technical elements.

KAYNAKÇA

Adams, Sean. ‘Luke’s Preface (1:1-4) and its Relationship to Greek Historical Prefaces: A Response to Loveday Alexander’. JGRChJ 3 (2006): 170–191.

Adams, Sean. ‘Luke and Progymnasmata: Rhetorical Handbooks, Rhetorical Sophistication and Genre Selection’. Pages 137–154 in Ancient Education and Early Christianity. Edited by A. W. Pitts and M. R. Hauge. LNTS 533. Bloomsbury T&T Clark, 2016.

Alexander, Loveday. The Preface to Luke’s Gospel: Literary Convention and Social  Context in Luke 1:1-4 and Acts 1:1. SNTSMS 78. Cambridge University Press, 1993. https://doi.org/10.1017/CBO9780511554827.

Alexander, Loveday. ‘Septuaginta, Fachprosa, Imitatio: Albert Wifstrand and the Language of Luke-Acts’. Pages 231–253 in Acts in Its Ancient Literary Context: A Classicist Looks at the  Acts of the Apostles. LNTS 298. T&T Clark/Continuum, 2005.

Barrett, C. K. Acts 15–28: A Critical and Exegetical Commentary on the Acts of the Apostles. ICC. T&T Clark, 1998.

Bliquez, Lawrence. The Tools of Asclepius: Surgical Instruments in Greek and Roman Times. Brill, 2015. https://doi.org/10.1163/9789004283596.

Bock, Darrell. Luke 1:1–9:50. BECNT. Baker, 1994

Bruce, F. F. Commentary on the Book of the Acts: The English Text with Introduction, Exposition,  and Notes. NICNT. Eerdmans, 1977.

Cadbury, Henry Joel. The Style and Literary Method of Luke. Harvard University Press, 1919.

Cadbury, Henry Joel. ‘Lexical Notes on Luke-Acts: II. Recent Arguments for Medical Language’. JBL 45 1/2 (1926): 190–209. https://doi.org/10.2307/3260178.

Dawson, Audrey. Healing, Weakness and Power: Perspectives on Healing in the Writings of Mark,  Luke and Paul. Paternoster Biblical Monographs. Paternoster, 2008.

Galen. On Respiration and the Arteries. Translated by David Furley and J. S. Wilkie. Princeton University Press, 1984.

Grafton, Thomas. ‘Health and Healing in the Documentary Papyri: A Comparison with the Healing Texts in Luke-Acts’. PhD Dissertation. Asbury Theological Seminary, 2017. https://place.asburyseminary.edu/ecommonsatsdissertations/1148/.

Harnack, Adolf von. Lukas der Arzt. J. C. Hinrichs, 1906.

Hawkins, John C. Horae Synopticae: Contributions to the Study of the Synoptic Problem.

Clarendon Press, 1899.

Hobart, W. K. The Medical Language of St. Luke. Dublin, 1882.

Johnson, Luke Timothy. Writings of the New Testament: An Interpretation. 2nd ed. SCM, 1999.

Kee, Howard Clark. Medicine, Miracle and Magic in New Testament Times. SNTSMS 55. Cambridge University Press, 1986. https://doi.org/10.1017/CBO9780511554988.

Keener, Craig. Acts: An Exegetical Commentary. 4 vols. Baker Academic, 2012–2015. Knowling, R. J. ‘The Medical Language of St. Luke’. Biblical World 20.4 (1902): 260–271. https://doi.org/10.1086/473055.

Martin, M. W. ‘Progymnastic Topic Lists: A Compositional Template for Luke and other Bioi?’ NTS 54 (2008): 18–41. https://doi.org/10.1017/S0028688508000027.

Matricciani, Emilio and Liberato De Caro. ‘A Deep-Language Mathematical Analysis of Gospels, Acts and Revelation’. Religions 10.4 (2019): 257. https://doi.org/10.3390/ rel10040257.

Mealand, David. ‘Hellenistic Greek and the New Testament: A Stylometric Perspective’. JSNT 34.4 (2012): 323–345. https://doi.org/10.1177/0142064X12442846.

Moffat, James. Introduction to the Literature of the New Testament. C. Scribner’s Sons, 1911.

Padilla, Osvaldo. ‘Hellenistic παιδεία and Luke’s Education: A Critique of Recent Approaches’. NTS 55.4 (2009): 416–437. https://doi.org/10.1017/S0028688509990051.

Ramsey, William. St. Paul the Traveller and the Roman Citizen. Hodder & Stoughton, 1900.

Ramsey, William. Luke the Physician and other Studies in the History of Religion. Hodder & Stoughton, 1908.

Reece, Steve. The Formal Education of the Author of Luke-Acts. LNTS 669. T&T Clark, 2022. https://doi.org/10.5040/9780567705907.

Rydbeck, Lars. Fachprosa, vermeintliche Volkssprache und Neues Testament: Zur Beurteilung  der sprachlichen Niveauunterschiede im nachklassischen Griechisch. Acta Universitatis

Upsaliensis: Studia Graeca Upsaliensia 5. Berlingska Boktryckeriet, 1967.

Rydbeck, Lars. ‘On the Question of Linguistic Levels and the Place of the New Testament in the Contemporary Language Milieu’. Pages 191–204 in The Language of the New Testament: Classic Essays. Edited by Stanley E. Porter. JSNTSup 60. Sheffield Academic Press, 1991.

Thiessen, Matthew. Jesus and the Forces of Death: The Gospels’ Portrayal of Ritual Impurity within First Century Judaism. Baker, 2020.

van de Weghe, Luuk. ‘Acts 27: The Cerebral Scars of Shipwreck’. TynBul 70.2 (2019): 205– 220. https://doi.org/10.53751/001c.27722.

Weissenreider, Annette. Images of Illness in the Gospel of Luke: Insights of Ancient Medical Texts. Mohr Siebeck, 2003.

Withington, E. T. ‘Some Greek Medical Terms with Reference to St. Luke and “Liddell and Scott”’. Proceedings of the Royal Society of Medicine 12 (1919): 122–132.

Zahn, Theodor. Einleitung in das Neue Testament. 3rd ed. Translated by M. W. Jacobus. C. Scribner’s Sons, 1906.