Eski Antlaşma'da tutarlı ve kapsamlı bir şekilde Mesih umudu var mı? Yoksa belirli bir noktada bu umut dönüşüme uğrayıp tek bir figüre yönelik beklentiden uzaklaşmış ve sonuç olarak çeşitli biçimlerde mi ifade edilmiştir? Kanıtlar, Mesih umudunun Davut soyundan gelecek gelecekteki bir krala odaklanmak yerine “demokratikleştirildiğini”; yani umudun gelecekteki bir kraldan ziyade İsrail halkına yöneldiğini mi göstermektedir?
Birçok kişi, Daniel 7:18, 22, 25 ve 27’de “Yüceler Yücesi’nin kutsalları”nın krallığı alacağına ilişkin ifadeleri bu şekilde yorumlamaktadır. Örneğin Eski Antlaşma araştırmacısı olan Ernest C. Lucas şöyle yazar: “22. ve 27. ayetler, 13. ayetteki figür ile ‘Yüceler Yücesi’nin kutsalları (halkı)’ arasında bir tür karşılıklılık bulunduğunu göstermektedir.” Neredeyse tamamen gözden kaçmış olan metindeki ince ayrıntılar, Daniel 7’de son derece çarpıcı gerçeklikler iletmektedir. Başlıca zorluklardan biri, metnin Aramice olmasıdır. Diğer zorluklar arasında metnin apokaliptik türü ve içerdiği bilgi yoğunluğu yer alır. Metni özgün dilinde inceleyenler bile, bu makalenin dikkat çektiği belirsiz fakat son derece önemli özellikleri kolaylıkla gözden kaçırabilirler.
G. K. Beale, Daniel 7’nin ilk yarısındaki görümün ikinci yarıda yorumlandığını doğru biçimde görmektedir; ancak metindeki kritik ayrıntıları gözden kaçırdığı için, “İnsanoğlu’nun yorum bölümünde anılmadığı” sonucuna varmaktadır. Buna bağlı olarak da yanlış biçimde şu sonuca ulaşır: “Görümün yorum kısmı büyük olasılıkla ‘İnsanoğlu’ figürünü son zaman İsrailiyle, yani ‘Yüceler Yücesi’nin kutsallarıyla’ (18, 22, 27. ayetler) özdeşleştirmektedir.” Bu nedenle Beale, “İnsanoğlu’nun hem bireysel bir figür hem de bir topluluğun temsilcisi olduğunu” savunabilmek için “kurumsal dayanışma ve temsil” kavramına başvurmak zorunda kalır.
Oysa tam tersine, 7:13’te “insanoğluna benzer biri” olarak tasvir edilen figüre Daniel 7:15–28 boyunca tekrar tekrar atıfta bulunulmaktadır. Bunu gösterebilmek için önce Daniel 7:25’te geçen “Yüceler Yücesi” ifadesine ilişkin iki farklı terim üzerine gözlemlerle başlayacak, ardından Daniel 7’nin ikinci yarısındaki görüm yorumunu inceleyeceğiz.
Daniel 7:25’te “Yüceler Yücesi” İçin Kullanılan İki Terim
Daniel 7:25’te Aramice aslındaki “Yüceler Yücesi” için kullanılan iki farklı terimi ayırt eden tek İngilizce çeviri NASB’dir. İlgili ayet NASB’de şu şekilde çevrilmiştir: “Yüceler Yücesi’ni kötüleyen sözler söyleyecek, O’nun kutsallarına baskı yapacak.” İlk Aramice terim olan עִלָּיָא, “Yüceler Yücesi” olarak çevrilmiştir. Bu terim Daniel kitabının Aramice bölümünde (2:4–7:28) on kez geçer ve her seferinde İsrail’in Tanrısı’nı “Yüceler Yücesi” olarak tanımlar. עִלָּיָא teriminin 7. bölümdeki tek kullanımı 25. ayettedir.
“Yüceler Yücesi” için kullanılan ikinci Aramice terim ise NASB’de “En Yüce Olan” şeklinde çevrilmiştir; ancak çoğu İngilizce çeviri (CSB, ESV, JPS, NET, NIV, NKJV) bunu da “Yüceler Yücesi” olarak aktarır. Bununla birlikte NASB’nin “En Yüce Olan” şeklindeki çevirisi, olağan Aramice terimden farklı olarak עֶלְיוֹנִין sözcüğünü karşılamaktadır. Bu terim Eski Antlaşma’da yalnızca dört kez, hepsi de Daniel 7’de (7:18, 22, 25 ve 27) geçmektedir. Terimin her kullanımı, קַדִּישֵׁי עֶלְיוֹנִין (“Yüceler Yücesi’nin kutsalları”) ifadesi içinde yer alır. Daha önce belirtildiği gibi NASB bunu “En Yüce Olan’ın kutsalları” şeklinde çevirerek, עִלָּיָא için “Yüceler Yücesi” ile עֶלְיוֹנִין için “En Yüce Olan” arasında ayrım yapmaktadır.
NASB’nin “En Yüce Olan” diye çevirdiği bu ikinci terim, İbranicedeki “en yüce” anlamına gelen עֶלְיוֹן sözcüğünün Aramiceleştirilmiş bir biçimi görünmektedir. Dolayısıyla elimizde “Yüceler Yücesi” anlamına gelen iki terim bulunmaktadır: biri Aramice (עִלָּיָא), diğeri İbranice kökenlidir (עֶלְיוֹנִין). İbranice terim, eril çoğul Aramice ek alarak Aramiceleştirilmiş ve daha önce kullanılan Aramice terimden eşanlamlı fakat ayırt edici bir biçimde kullanılmış görünmektedir.
קַדִּישֵׁי עֶלְיוֹנִין (“Yüceler Yücesi’nin kutsalları”) ifadesinde Aramiceleştirilmiş İbranice terim olan עֶלְיוֹנִין’in kullanılması, Daniel’in kutsalları עִלָּיָא terimiyle “Yüceler Yücesi” olarak adlandırdığı figürle değil, yine “Yüceler Yücesi” olarak nitelenen fakat ondan ayırt edilen başka biriyle ilişkilendirmek istediğini göstermektedir. Böylece “Yüceler Yücesi”ni ifade eden ikinci ve görünüşte eşdeğer bir kullanım, yakın akraba olan İbranice dilden Aramiceye aktarılmıştır. Daniel neden böyle bir dilsel tercihte bulunmuştur? “Yüceler Yücesi” için kullanılan bu ikinci ifade kimi tanımlamaktadır?
Daniel 7:14 ile Daniel 7:27 Karşılaştırılması
Daniel 7:14 ile 7:27 arasındaki paralellikler dikkate alındığında, bu sorunun cevabı oldukça açıktır. Şimdi bu metinleri yan yana inceleyelim.
Daniel 7:14: “Ona egemenlik, yücelik ve krallık verildi. Bütün halklar, uluslar ve her dilden insan ona tapındı. Egemenliği hiç bitmeyecek sonsuz bir egemenlik, krallığı hiç yıkılmayacak bir krallıktır.”
Daniel 7:27: “Göklerin altındaki krallıklara özgü krallık, egemenlik ve büyüklük kutsallara, Yüceler Yücesi’nin halkına verilecek. Bu halkın krallığı sonsuza dek sürecek, bütün uluslar ona kulluk edip sözünü dinleyecek.”
Her iki metin de ulusların “ona kulluk edeceğini” belirtmektedir. 7:14’teki üçüncü tekil eril zamir olan “ona”, 7:13’te sözü edilen “insanoğluna benzer biri”ne işaret etmektedir. Buna karşılık 7:27’deki üçüncü tekil eril zamir, 7:9’daki Günleri Kadim Olan’dan ayırt edilen ve עֶלְיוֹנִין terimiyle nitelenen “Yüceler Yücesi/En Yüce Olan”a işaret etmektedir.
7:9’da tahtına oturan ilk figür olan Günleri Kadim Olan, Daniel’in Aramice bölümlerinde başka yerlerde olduğu gibi 7:25’te de עִלָּיָא terimiyle “Yüceler Yücesi” diye adlandırılan kişi görünmektedir.
Özetlemek gerekirse, Daniel 7:25’te “Yüceler Yücesi” için kullanılan iki terim vardır: עִלָּיָא ve עֶלְיוֹנִין. Bunlardan ilki olan עִלָּיָא, Daniel’in Aramice bölümlerinde on kez geçer ve İsrail’in Tanrısı’nı ifade eder. İkincisi olan עֶלְיוֹנִין ise, görünüşe göre İbraniceden Aramiceye aktarılmış ve zaten “Yüceler Yücesi” olarak bilinen figüre ek olarak ikinci bir figürü aynı unvanla tanımlamak için kullanılmıştır.
Daniel, Tanrı’dan söz ederken olağan Aramice terim olan עִלָּיָא’yı kullanırken, “insanoğluna benzer biri”nden (7:13) söz ederken 7:18, 22, 25 ve 27’de geçen “Yüceler Yücesi’nin kutsalları” ifadesinde Aramiceleştirilmiş İbranice terim olan עֶלְיוֹנִין’i kullanmaktadır.
Bağlam İçindeki Düşünce Akışı
Daniel 7:9’da “tahtların kurulduğuna” dikkat edilmelidir. MÖ 500’lerde yazan Daniel’in, Davut’un yaklaşık MÖ 1000 yılında kaleme aldığı Mezmur 110’a erişimi vardı. Mezmur 110:1’in temel noktası şudur: Hâlihazırda tahtında oturan Yahve, Davut’un Rabbi’ni kendi sağında oturmaya davet etmekte ve böylece onu kendisiyle birlikte tahta ortak etmektedir. Daniel 7:9’da Günleri Kadim Olan tahtına oturur; Daniel de aldığı görümü, Tanrı’nın Davut soyunun tahtını sonsuza dek sürdüreceğine ilişkin vaatleri (2. Samuel 7:12–14) ve Mezmur 110:1’de Davut’un Rabbi’ne Yahve’nin sağında oturma çağrısı ışığında yorumlamaktadır.
Buna göre Daniel 7:13’teki “insanoğluna benzer biri”, 7:14’te kendisine sonsuz bir krallık verilmesinden de anlaşılacağı üzere, Davut soyundan gelecek gelecekteki kral olarak anlaşılmalıdır. Eski Antlaşma’da sonsuza dek süreceği vaat edilen tek krallık, Davut soyunun hüküm süreceği krallıktır (2. Samuel 7:12–14).
Daniel, 7:1–14’teki görümü gördükten sonra, Günleri Kadim Olan’ın göksel mahkemesinde hizmet eden ve “orada duran” (7:16) “binlerce bin” ve “on binlerce on bin” arasından birine yaklaşır (7:10). Önemli olan nokta şudur: Daniel, “Yüceler Yücesi’nin kutsalları” ifadesini kendisine ilk kez tanıtan kişinin bu göksel varlık, yani meleksel yorumcu olduğunu belirtir (7:18). Gördükleri karşısında dehşete düşen Daniel (7:16), göksel kurulun bir üyesinden “bunların yorumunu” ister (7:16) ve bu göksel varlık 7:18’deki sözleri söyler.
Meleğin 7:17–18’deki sözlerinde, Daniel’in 7:1–14’te gördüğü görüm iki ayetlik kısa bir yorumla açıklanır: Dört canavar dört kralı simgeler (7:17) ve onların ardından “En Yüce Olan’ın/Yüceler Yücesi’nin kutsalları” sonsuz krallığı alacaktır (7:18). Dolayısıyla Daniel, “insanoğluna benzer biri”ni, “Günleri Kadim Olan”la paralel fakat ondan ayrı olarak “Yüceler Yücesi” diye tanımlama fikrinin kendisine ait olmadığını göstermektedir. Daniel’in anlatısına göre bu adımı atan meleğin kendisidir: Melek, İbranicedeki “Yüceler Yücesi” terimini Aramiceye taşıyarak bu figürü olağan Aramice ifadeyle “Yüceler Yücesi” diye anılan kişiden ayırt etmiş ve böylece “insanoğluna benzer biri”nin hem “Yüceler Yücesi” ile özdeş hem de ondan ayrı olduğunu Daniel’e açıklamıştır.
“Kutsallar” ya da “kutsal olanlar”, krallığın halkıdır (bazıları bunların melekler olduğunu savunsa da, özgün Aramice metinde “kutsallar” sözcüğü “halk” sözcüğüyle açıklayıcı konumdadır; bu nedenle ben bunların insanlar olduğunu düşünüyorum). “İnsanoğluna benzer biri” ya da “En Yüce Olan/Yüceler Yücesi” ise, kutsalların miras aldığı krallığın kralıdır. Kralsız bir krallık olmaz ve bu “kutsallar” yalnızca Tanrı’yla özdeşleştirilmezler.
Yüceler Yücesi
Daniel kutsalları doğrudan Tanrı’yla özdeşleştirmek isteseydi, meleğin “Yüceler Yücesi’nin kutsalları” ifadesinde olağan Aramice terim olan עִלָּיָא’yı kullanmasını sağlayabilirdi. Bunun yerine Daniel, İbranice terimi Aramiceye taşıyarak עֶלְיוֹנִין sözcüğüyle “Yüceler Yücesi/En Yüce Olan” için ikinci bir ifade biçimi oluşturur. Bu “En Yüce Olan”, 7:13–14’te tanımlanan krallığın kralıdır. O, “insanoğluna benzer biri”dir: kutsalların miras aldığı krallığın kralı Davut’un soyundan gelen kişi, yani Davut’un Rabbi’dir.
Daniel 7:19–20’de dördüncü canavar hakkında daha fazla bilgi edinme arzusunu dile getirir; ardından 7:21–22’de Yüceler Yücesi'nin gelişi ve insanoğlunun krallığı hakkında yeni bilgiler ekler. Dördüncü krallıktan çıkan küçük boynuzun 7:9’da “büyük sözler söylediği” belirtilmişti (ayrıca bkz. 7:20). Daniel bunu daha da açarak, küçük boynuzun “kutsallarla savaştığını ve onlara üstün geldiğini” söyler (7:21).
Bu nedenle 7:22, meleğin 7:23–27’de vereceği ayrıntılı açıklamadan önce, Daniel’in 7:9–14’teki görümü özetlediği bölüm işlevi görmektedir. Aşağıdaki paralellik, 7:9–14 ile 7:22 arasındaki ilişkiyi göstermektedir:
Daniel 7:9–14: ''Eskiden beri var Olan tahtına oturur; göksel mahkeme kurulur; kitaplar açılır; küçük boynuz yargılanır; “insanoğluna benzer biri” gelir ve kendisine sonsuz egemenlik ile krallık verilir.''
Daniel 7:22: “Eskiden beri var Olan gelinceye ve Yüceler Yücesi’nin kutsalları lehine yargı verilinceye kadar; sonunda kutsallar krallığı ele geçirdi.”
7:9–10’da ayrıntılı biçimde anlatılan Eskiden Beri Var Olan’ın yargı için gelişi, 7:22’de iki kısa ifadeyle özetlenmiştir. 7:22’de “Yüceler Yücesi’nin kutsalları” lehine verilen hüküm, küçük boynuzun kutsallara karşı yürüttüğü savaşı sona erdiren hükümdür. Bu kutsallar, Aramiceleştirilmiş İbranice terim olan עֶלְיוֹנִין ile nitelenen “En Yüce Olan”ın halkıdır.
7:9–14’te olduğu gibi 7:22’de de aynı yapı görülmektedir: Eskiden Beri Var Olan, dördüncü krallığın küçük boynuzunu yargılar, kutsalları aklar ve krallığı “insanoğluna benzer biri”ne verir. 7:22’de bu “insanoğluna benzer biri”, “En Yüce Olan/Yüceler Yücesi” (עֶלְיוֹנִין) olarak adlandırılır.
Dördüncü Yaratık
Daniel’in 7:19–22’de dördüncü canavar görümünü özetleyip genişletmesine benzer biçimde, melek de 7:23–27’de aynı görümü yeniden özetleyip ayrıntılandırır. Burada yine dördüncü krallığın küçük boynuzu “Yüceler Yücesi”ne, yani Tanrı’ya karşı konuşur. Daniel burada Tanrı’yı “Yüceler Yücesi” olarak tanımlamak için olağan Aramice terim olan עִלָּיָא’yı kullanır (7:25a; ayrıca bkz. 7:8, 20).
Boynuzlu yaratık yalnızca Tanrı’ya karşı konuşmakla kalmaz, aynı zamanda “En Yüce Olan’ın/Yüceler Yücesi’nin kutsallarına” da zulmeder (7:25b; ayrıca bkz. 7:21). Burada da Aramiceleştirilmiş İbranice terim olan עֶלְיוֹנִין, kutsalların bağlı olduğu figürü, yani “insanoğluna benzer biri”ni tanımlar. 7:25’in son cümleleri, dördüncü yaratığın üç buçuk yıl boyunca Tanrı’ya karşı konuşacağını ve Tanrı’nın halkına zulmedeceğini göstermektedir (bkz. 9:27; 8:14; 12:7, 11–12).
Daniel 7:9–14’te olduğu gibi 7:26–27’de de aynı örüntü sürmektedir. Dördüncü yaratığın zulmğ Tanrı’nın yargısıyla sona erdirilir: mahkeme kurulur (7:26; 7:9–10), kitaplar açılır (7:10) ve hüküm küçük boynuzun aleyhine verilir. 7:11’de “canavar öldürülmüş”, 7:26b’de ise “tamamen yok edilmek üzere ortadan kaldırılmıştır.” 7:12’de canavarların egemenliği ellerinden alınmıştı; 7:26a’da da küçük boynuzun egemenliği elinden alınır.
7:14’te “insanoğluna benzer biri”ne verilen sonsuz krallık, 7:27’de “En Yüce Olan/Yüceler Yücesi”ne, yani krallığın halkı olan kutsalların kralına verilmektedir.
Sonuç olarak bu pasajda iki figür bulunmaktadır: Eskiden Beri Var Olan ve “insanoğluna benzer biri.” Bu iki figür birtakım önemli ortak özellikleri paylaşmaktadır. Birincisi, her ikisi de tahta oturtulacaktır (7:9). İkincisi, “insanoğluna benzer biri” Eskiden Beri Var Olan’ın önüne getirilse de, zaten göksel mahkemede hazır bulunmaktadır; bu da onun sonradan var olan biri değil, önceden var olan biri olduğunu göstermektedir. Üçüncüsü, bu “insanoğluna benzer biri” göğün bulutları üzerinde hareket etmektedir ve Eski Antlaşma’da bulutlar üzerinde hareket eden tek kişi Yahve’dir (Çık. 19:9; 34:5; Say. 11:25). Dördüncüsü, hem Eskiden Beri Var Olan hem de “insanoğluna benzer biri” “Yüceler Yücesi” olarak adlandırılmaktadır.
Eskiden Beri Var Olan
Bu iki figür arasında ortaklıklar bulunduğu gibi, önemli farklılıklar da vardır: Her biri için “Yüceler Yücesi” unvanını ifade eden farklı fakat eşdeğer terimler kullanılmaktadır. Eskiden Beri Var Olan, olağan Aramice terim olan עִלָּיָא ile “Yüceler Yücesi” diye adlandırılır. Buna karşılık meleksel yorumcu, İbranicedeki “Yüceler Yücesi” ifadesinin Aramiceleştirilmiş biçimi olan עֶלְיוֹנִין terimini kullanır ve bununla “insanoğluna benzer biri”ni “En Yüce Olan/Yüceler Yücesi” olarak tanımlar. Ayrıca burada tek bir kişi değil, iki ayrı kişiyle karşı karşıya olduğumuza dair güçlü göstergeler bulunmaktadır: Eskiden Beri Var Olan ve “insanoğluna benzer biri.” Metinde açıkça iki figür vardır ve “tahtların kurulmuş olması” (7:9) da bunu açıklamaktadır.
Daniel 7’de “Yüceler Yücesi” hakkında verilen vahiy, ne kişileri birbirine karıştırmakta ne de özü bölmektedir. Eskiden Beri Var Olan olan bir kişi vardır; “insanoğluna benzer biri” olan başka bir kişi daha vardır. Ancak Eskiden Beri Var Olan’ın ve “insanoğluna benzer biri”nin “Yüceler Yücesiliği”, birbirinden ayırt edilse de özde eşdeğerdir. Eskiden Beri Var Olan, “insanoğluna benzer biri” değildir; fakat her ikisi de Yüceler Yücesi’dir. Hatta cesurca şöyle diyebiliriz: İki ayrı “Yüceler Yücesi” değil, tek bir “Yüceler Yücesi” vardır. Tek özü paylaşan iki kişi söz konusudur ve bunun daha fazlası Yeni Antlaşma’da açık biçimde vahyedilecektir.
