Tarihsel Güvenilirliği
Eski Antlaşma’nın ‘güvenilirliği’ ile ne demek isteniyor? İsa Mesih ve Yeni Antlaşma’nın apostolik yazarları, her zaman Eski Antlaşma’nın tarihsel güvenilirliğini öğretti. Tanrı'nın dünyayı yaratışından Musa'ya, krallar ve peygamberler döneminden Babil sürgününe kadar gerçekleri içerir (bkz. Mat. 1:1–17; 19:3–9; Yu. 8:39–47; Elç. 7; Rom. 5:12–21; İbr. 11; 2.Pe. 2:4–10). İsa ve Yeni Antlaşma yazarları, kiliseye tarihi ‘Tanrı'nın hikayesi’ olarak öğretmek istedi.Eski Antlaşma'nın Tarihsel Güvenilirliğine İlişkin Farklı Görüşler
Çoğu kişi için Yeni Antlaşma referansları, Eski Antlaşma'nın tarihsel güvenilirliği sorununu çözmektedir. Ancak şüpheyle yaklaşanlar da mevcut. Bazılarına göre Eski Antlaşma'nın tarihsel iddiaları, iman ve inancı eyleme dökme konularıyla ilgisizdir.1 Diğerleri, bu tür pasajlarda, İsa'nın ve Yeni Antlaşma yazarlarının belirli teolojik iddialarda bulunmak için çalıştığını iddia eder.2 Eski Antlaşma'da anlatılanları tarihsel olarak kabul etmek için doğrulamaya ihtiyaç duyulur. Kutsal Kitap uzmanları, tarihsel konuların gerçekten inanç için önemli olduğuna inanır.3 Eski Antlaşma tarihi, teolojik olarak yorumlanmış bir tarihtir. Politik, ekonomik veya teolojik olmak üzere tüm antik dönemlerdeki yazıların bir gündemi vardı.4 Nesnel tarih yazımı kavramı, günümüzde bile bir yanılgıdır. Tarihsel olayları listesi tarih yazımı değildir, sadece verilerdir. Önemli olayların nasıl ifade edileceğini belirleme, tarih yazımını şekillendirir.Eski Antlaşma’nın Tarihsel Güvenilirliğine İlişkin Destekler
Eski Antlaşma’da anlatılanların tümünü dış kaynaklardan bulamayız. Örneğin, antik Yakın Doğu kaynaklarında İbrahim’i göremeyiz. Öte yandan, Eski Antlaşma’da değinilen olayların çoğu, arkeolojik ve metinsel doğrulamaya sahiptir. Bu yazıda tüm detaylara yer verilemez, ancak örnek vermek gerekirse erken dönem kaynakları Eski Antlaşma'nın sunduğu şekliyle İsrail ve Yahuda krallarının birçoğunun sırasını ve tarihini doğrulamaktadır.5 Eski Antlaşma, Tanrı'nın İsrailoğullarını Mısır'daki kölelikten kurtardığını, onları Sina'ya götürdüğünü ve orada bir anlaşma yaptığını, ardından vaat edilen toprakları ele geçirmeye yönlendirdiğini anlatmaktadır. Bu tarihsel gerçekler, inancımız için önemlidir.6 Bazıları, önemli olanın Tanrı'nın eylemlerinin tarihsel gerçekliği değil, teolojik yorum olduğunu savundu. Bu anlayış, Tanrı'nın konuşan ama harekete geçmeyen biri olduğu görüşünü vermektedir. Eski Antlaşma tarihi teolojik olarak yorumlar, ancak teolojik odaklı bir tarih olması, doğruluğunu geçersiz kılmaz. Tüm anlatılanları kanıtlayacak tarihsel veya arkeolojik kaynaklar mevcut değil. Ancak kanıtların yokluğu, yokluğun kanıtı değildir.Eski Antlaşma Üzerine Gereksiz Şüphecilik
Bazı akademisyenlerin şüpheciliği kontrolden çıkıyor. Örneğin, yargıç Deborah döneminde olduğu düşünülen antik Mısır Firavun 2. Merneptah'ın Zafer Steli, Filistin'in dağlık bölgesinde ‘İsrail’ adı verilen bir halkın varlığına dair kanıtlar sunar. Bu, antik yazıtlarda İsrail'in ilk defa ortaya çıkışıdır.7 Tarihsel olarak doğrulanabilir kanıtlara rağmen, onları görmezden gelen veya farklı şekilde yorumlayan akademisyenler oldu. Retorik bilim, bilim insanları arasında Eski Antlaşma'nın doğruluğuna ilişkin konulara anlaşmazlıklara neden oldu.8 Tanınmış bir İsrailli arkeolog olan Gabriel Barkai, yirmi yıl önce katıldığı bir konferansta minimalizme ve retorik bilme değinmiştir. Arkeologa göre, bilimin minimalist anlayışı mevcut kanıtların Eski Antlaşma'da tarihsel olarak doğruladığını bile kabul etmeye direnmesidir. Eski Antlaşma'nın tarihsel güvenilirliğine emin olarak bunların dikkatli bir şekilde incelenmesi ve değerlendirilmesi için çalışmalıyız. Doğru olduğuna inandığımız şeyleri doğru olduğunu gösterebileceğimiz şeylerden ayırt etmemiz gerekiyor. Tarihsel araştırmalara yapmaya devam etmemiz gerekiyor.Eski Antlaşma'nın Boyutu
Eski Antlaşma'nın ‘ebedi, tarihi ve teolojik’ olarak üç boyutu vardır. Tarihsel zaman ve mekânda meydana gelen olaylara atıfta bulunur. Eski Antlaşma'nın güvenilirliğine ilişkin tartışmalar onun edebi bileşimi sorununu çevreliyor. Eski Antlaşma yazarları kimdi? Nasıl ve ne zaman yazdılar? Eski Antlaşma'nın yapısı hakkında bizlere verdiği detaylar güvenilir mi? Evet, tek bir yazar vardır. 2. Petrus 1:21'de belirtildiği gibi, ‘‘Hiçbir peygamberlik sözü insan isteğinden kaynaklanmadı. Kutsal Ruh tarafından yöneltilen insanlar Tanrı’nın sözlerini ilettiler.’’Tarihsel Yönden Eleştirel Yaklaşımlar
Eski Antlaşma bilimi, Eski Antlaşma'nın tarihsel güvenilirliği konusunda olduğu kadar bu konuda da bölünmüş durumda. Bazı akademisyenler arasında metodolojik çoğulculuk, kaynak, biçim, gelenek, redaksiyon, kanonik ve modern edebiyat eleştirisi halinde bulunur. Bu yöntemlerin bazı özellikleri, Kutsal Kitap uzmanları için önemli bir değere sahiptir. Bu bakış açısı, ‘Aydınlanma’ adlı dönemde Johann David Michaelis (1717-1791) ve diğerlerinin çabalarıyla ortaya atıldı. Julius Wellhausen tarafından 1870'lerde ortaya atılan ‘Belgesel Hipotez’ anlayışı görüldü. Bu teori, günümüzde bile tartışmalarda önemli bir etkiye sahip. Diğerleri, biçim, gelenek ve redaksiyon eleştirisinin bileşimine dayanan daha redaksiyon eleştirel bir yaklaşım benimsemektedir.9 Bazı akademisyenler çeşitli iddialar ortaya atmaya devam ederken, muhafazakârlar geri adım atıyor gibi görünüyor.10 Bazı akademisyenler Tevrat'ı edebiyatın bir mozaiği olarak kabul ederken, bazıları Musa peygamberin tarihsel varlığından şüphe duymaktadır. Musa, bazı kitapları kendisinin yazdığını söyler (Çık.24:4; 34:27; Say.33:2; Yas.31:9). Bazı bölümler ise Musa'ya atıfta bulunur (Ezr.7:6) ve İncil tarafından desteklenir (Luk.24:44). Yasa'nın Tekrarı 34:1-8 Musa'nın ölümünü anlatır. 10. ayet şöyle der: ‘‘O günden bu yana İsrailde Musa gibi RABbin yüz yüze görüştüğü bir peygamber çıkmadı.’’ Din bilginleri Eski Antlaşma tomarlarını elleriyle yazarken, çağdaşları tarafından anlaşılır hale gelmesi için çaba gösterdiler.Sonuç
Eski Antlaşma'nın tarihsel ve metinsel güvenilirliği hakkında söylenmesi gereken çok şey var.11 Öncelikle Tanrı, Eski Antlaşma'yı tek parça halinde göklerden indirmedi. Kutsal Ruh'un esinlemesiyle farklı yazarlar tarafından, farklı zamanlarda yazıldı. Diğer antik metinlerde olduğu gibi, Eski Antlaşma'nın metinsel eleştirisini ele alamayız. 12 Ancak şunu biliyoruz ki, Eski Antlaşma güvenilirdir. Yasa'nın Tekrarı 29:29'da yazıldığı gibi, ‘‘Gizlilik Tanrımız RAB’be özgüdür. Ama bu yasanın bütün sözlerine uymamız için açığa çıkarılanlar sonsuza dek bize ve çocuklarımıza aittir.’’ Dipnotlar1See Helmuth Pehlke, “Observations on the Historical Reliability of the Old Testament,” SWJT 56 (2013): 69 referring to the view of Hartmut Gese, which he summarizes as “. . . wrong facts could still allow true interpretation.”
2See the helpful response to this form of accommodation in John D. Woodbridge, “Forward,” in Do Historical Matters Matter for Faith: A Critical Appraisal of Modern and Post Modern Approaches to the Bible, ed. James K. Hoffmeier and Dennis R. Magary (Wheaton, Illinois: Crossway, 2012).
3See the essays arguing for this in James K. Hoffmeier and Dennis R. Magary, eds., Do Historical Matters Matter for Faith: A Critical Appraisal of Modern and Post Modern Approaches to the Bible (Wheaton, Illinois: Crossway, 2012).
4Richard E. Averbeck, “The Sumerian Historiographic Tradition and Its Implications for Genesis 1-11,” in Faith, Tradition, and History: Old Testament Historiography in its Near Eastern Context, ed. A. R. Millard, J. K. Hoffmeier, and D. W. Baker (Winona Lake, Indiana: Eisenbrauns, 1994), 79-102.
5For a comprehensive treatment of this material see esp. K. A. Kitchen, On the Reliability of the Old Testament (Grand Rapids: William B. Eerdmans, 2003). For kings as mentioned here, see the list in Pehlke, “Observations on the Historical Reliability of the Old Testament,” 84.
6See now the very helpful discussion of this matter in Craig G. Bartholomew, The God Who Acts in History: The Significance of Sinai (Grand Rapids: William B. Eerdmans, 2020).
7Further details appear in Pehlke, “The Historical Reliability of the Old Testament,” 77. See also the remarks on this point in Richard E. Averbeck, “The History and Pre-History of the Hebrew Language in the West Semitic Literary Tradition,” in Write That They May Read: Studies in Literacy and Textualization in the Ancient Near East and in the Hebrew Scriptures, Essays in Honor of Professor Alan R. Millard, Bulletin of Biblical Research, Supplements, ed. Daniel I. Block (Winona Lake, Indiana: Eisenbrauns, forthcoming 2020).
8See the remarks by Kenneth Kitchen in Ronald Hendel, William W. Hallo, and Kenneth A. Kitchen, “The Kitchen Debate,” BAR 31:4 (July/August, 2005): 48-52, where he actually uses the word “exasperation.” His strong reaction against minimalism shows itself especially on pages 449-472 of his On the Reliability of the Old Testament, where he engages them directly by name and with strong invective.
9See the recent summary and critique of these approaches in Richard E. Averbeck, “Reading the Torah in a Better Way: Unity and Diversity in Text, Genre, and Compositional History,” in Paradigm Change in Pentateuchal Research, Beihefte zur Zeitschrift für Altorientalische und Biblische Rechtsgeschichte 22, ed. Matthias Armgardt, Benjamin Kilchör, and Markus Zehnder (Wiesbaden: Harrassowitz, 2019) 21-27. See also Michael C. Legaspi, The Death of Scripture in the Rise of Biblical Studies. Oxford: Oxford University Press, 2010.
10See important discussions from the point of view of conservative scholars in e.g., Joshua A. Berman, Inconsistency in the Torah: Ancient Literary Convention and the Limits of Source Criticism (Oxford: Oxford Univ. Press, 2017). See also the essays in Matthias Armgardt, Benjamin Kilchör, and Markus Zehnder, eds., Paradigm Change in Pentateuchal Research, Beihefte zur Zeitschrift für Altorientalische und Biblische Rechtsgeschichte 22 (Wiesbaden: Harrassowitz, 2019).
11With regard to the latter, see more in Richard E. Averbeck, “Pentateuchal Criticism and the Priestly Torah,” in Do Historical Matters Matter for Faith: A Critical Appraisal of Modern and Post Modern Approaches to the Bible, ed. James K. Hoffmeier and Dennis R. Magary (Wheaton, Illinois: Crossway, 2012), 156-58 and the other literature cited there.
12For a good start see Ellis R. Brotzman and Eric J. Tully, Old Testament Textual Criticism: A Practical Introduction, second edition (Grand Rapids: Baker Academic, 2016).
