Krallar Kitaplarında İlyas ve Elişa'nın Amacı Neydi?

  Bu makale 2. Krallar'ın ve özellikle de İlyas ve Elişa'nın rollerini, 1. Krallar'da başlamış olanın sonuca ulaşması ya da daha iyisi, daha büyük ve daha kalıcı bir şekilde gerçekleşmesi olarak ele alacaktır.1 İlyas ve Elişa figürlerinin 1. Krallar 17'den 2. Krallar 13'e kadar olan Krallar kitaplarının ana bölümlerinde kilit rol oynadıkları açıktır. İlyas ve Elişa'nın önemi ve yaptıkları işlerin çoğu metnin bu bölümü için o kadar önemlidir ki, Yahuda ve İsrail krallarının normal ve beklenen sıralamasını düzenli olarak kesintiye uğratır. Sonuç, her şeyi olması gerektiği gibi sığdırmak için Kutsal Kitap metninin büyük ölçüde yeniden konumlandırılması olmuştur. Bu sadece modern bilimsel araştırmalarda değil;2 aynı zamanda hem Septuagint'te (örneğin Codex Vaticanus - LXXB'de görüldüğü gibi) hem de Lukianik (LXXL) yeniden düzenlemede meydana gelmiştir.3 Gerçekten de, “Krallar (3-4) kitaplarının metinsel tarihi, İbranice Kutsal Kitap ve Septuagint'teki en karmaşık olanıdır ve sadece Samuel kitaplarınınkiyle rekabet eder. ”4 Grekçe'nin geleneksel olarak anlaşıldığı gibi bir proto-Mezoretik metne dayandığı varsayımları muhtemelen geçerli olmasa da, MT ve LXX versiyonlarının her ikisinin de önemli ölçüde redakte edildiği yönündeki giderek daha popüler hale gelen görüş kanıtlanmamıştır.5 Bu iki görüş arasında, MT ve LXX'in aynı proto-MT metninin iki farklı versiyonunu temsil ettiği ve LXX'in en azından bazı yerlerde bu metni daha sadık bir şekilde aktardığı görüşü yer almaktadır.6 Bu konu bu makalede çözüme kavuşturulmayacaktır. Bir pozisyon alma ihtiyacı göz önüne alındığında, varyantların ve argümanların incelenmesi, bu yazarı MT'nin korunmuş en eski metinle önemli bir bağlantı sağladığına ikna etmiştir. Kralların tarihleri ve saltanat süreleri gibi ortaya çıkabilecek konular genellikle tartışmaya açıktır ve her halükarda burada sunulan metinleri ve analizleri etkilemez. Grekçe'de tutarlı bir şekilde korunan daha eski bir metne dair argümanlar da ikna edici değildir. Bu nedenle, bu çalışma sadece sezgisel bir araç olarak da olsa, Grekçe metni temel metin olarak kabul edecektir. Buradaki amaç, kraliyet ve peygamberlik anlatılarının yanı sıra yaşam ve ölüm anlatılarını birbirine bağlayan bağlantıların izini sürmek ve peygamberlerin katıldıkları kaydedilen hem sıradan hem de olağanüstü olaylara bağlamsal bir anlam kazandırmaktır. Bu çalışmanın amacına uygun olarak, 'yay' terimi, metinde ilk ortaya çıkışının yönlerinin nihai oluşumuyla özel bir öneme karşılık geldiği ve aydınlattığı bir anlatı veya peygamberlik biyografisini tanımlamaktadır. Anlatıdaki ara gözlemler, anlatılan noktaları daha da ileri götürebilir. Metodolojik olarak makale, ikinci tomarın -yani 2 Krallar'ın- başladığı yerde başlamasının amacına ilişkin bazı önerilerle zemin hazırlayarak başlayacaktır. Bu, araştırmanın en uzun bölümünü oluşturacaktır çünkü sunumu diğer yayların temelini oluşturmaktadır. İlyas'ın ve ardından Elişa'nın krallar açısından taşıdığı özel öneme dair bir neden önerdikten sonra, bu anlatılardaki en çarpıcı ve dehşet verici unsurlardan bazılarına odaklanılacak ve bunların nasıl bir araya gelebileceğine dair tefsirsel ve teolojik tartışmalar yapılacaktır. Şiirsel adalet ve alçakgönüllülerin yüceltilmesi ve kudretlilerin alçaltılması temaları resme girecektir. Son olarak, üçüncü bir yay, tüm peygamberlik hizmetinin anlatılarını, çalışmalarının başlangıcına ve sonuna ve burada görülen sunumun ötesine bakma biçimine özel bir dikkat göstererek tek bir portre haline getirecektir.

2. Krallar Neden Olduğu Yerden Başlar?

El Yazması Kanıtları

Öyleyse hikâye, Krallar'ın iki tomara bölünmesi sorunuyla başlar. Codex Vaticanus tarafından temsil edilen Septuagint, וַ ּיִפְ ׁשַ ֤ ע מֹואָ ב֙ ּבְ יִ ׂשְ רָ אֵ֔ ל אַ חֲ רֵ ֖ י מ֥ ֹות אַ חְ אָ ֽ ב ,(1: 1) İbranice 2. Krallar maddesi (wayyipshaʿ moʾab beyisrael ʾakhare mot ʾakhʾab), 'Moab, Ahab'ın ölümünden sonra İsrail'e karşı ayaklandı', 1. Krallar'ın sonuna eklenmiş bir slogan olarak. Codex Vaticanus'ta καὶ ἠθέτησεν Μωαβ ἐν Ισραηλ μετὰ τὸ ἀποθανεῖν Αχααβ - 'Ve Moab Ahab öldükten sonra İsrail'de isyan etti. '7 1 ve 2. Krallar (Septuagint 3 ve 4) bölünmesi ilk olarak Septuagint'te görülür ve İbranice metne ancak Daniel Bomberg'in 1516/1517 Rabbinik Kutsal Kitabı ile eklenmiştir.8 Eski metinde herhangi bir bölünmenin olmaması, bunun için bir gerekçe olmadığından şüphelenmemize yol açabilir. Ancak Septuagint, Ahazya için giriş niteliğindeki saltanat formülünün birinci kitabın sonunda yer almasına ve ikinci kitabın birinci bölümünün tamamının onunla ilgili bir anlatıma ayrılmasına rağmen burada bölünmüştür. Bu garip görünmektedir ve özel bir amacı yansıtıyor olabilir. Kralların iki kitabının birbirine ait olduğu açıktır. Ancak Septuagint geleneğinin erken dönemlerinde, muhtemelen iki küçük tomara daha rahat sığmaları için bölünmüşlerdir. Eğer öyleyse, bu bölünme M.S dördüncü yüzyıla ait Codex Vaticanus'tan muhtemelen yüzyıllar öncesine dayanmaktadır. Bunu akılda tutarak şu soruyu sorabiliriz: Bu noktada bu bölünme için iyi bir neden var mıdır? Belki de LXX'de bir neden vardır. Yukarıda bahsedilen satır başı, 1. Krallar'dan 2. Krallar'a geçişte MT ve LXX arasındaki en büyük farktır. Diğer varyantlar anlatının anlamını değiştirmede önemli değildir. Örneğin, ilk on iki ayetteki farklı okumalar şunlardır: - v. 2: MT, 'Ahazya Samiriye'deki üst odasının kafesli tahtasından düştü', LXXL'de (ve Eski Latince kenar notlarında ve 115. elyazmasında) 'Ahazya Samiriye'deki üst odasının kafesli tahtasına tırmandı ve düşerek yaralandı' şeklindedir. - 4. ayet: Ayetin sonunda LXX'te 've onlarla konuştu' artısı vardır. - 8. ayet: “O kılların efendisi olan bir adamdır” ifadesi LXX'de “O kıllı bir adamdır” şeklindedir. - 9. ayet: 'Kral İlyas'a bir komutan ve elli asker gönderdi' ifadesinden sonra LXXL'de artı 'Ona geldiklerinde'. - v. 12: MT'de 'Tanrı'nın ateşi' varken, LXX'te sadece 'ateş' (πῦρ) vardır. - Bunlar arasında en önemlisi 8. ayet olabilir, burada (MT ר ָע ֵשׂ ל ַע ַבּ) baʿal seʿar) LXX ἀνὴρ δασύς'den farklıdır. Leithart, Ahazya'nın aradığı Ekron tanrısının adının, ובּב ְז ל ַע ַבּ) baʿal zebub) 'sineklerin efendisi', ses olarak benzer olduğunu belirtir. Ahazya'nın bulmak istediği tanrı 'sineklerin efendisi'dir. Ancak kraliyet arayışı 'saçların efendisi' ile sonuçlanır.9 McKenzie bu kelime oyununda MT'nin orijinalliğine karşı ve kelime oyununun henüz eklenmediği LXX lehine bir argüman bulur.10 Bu ikna edici değildir çünkü kelime oyunu orijinal İbranice yazara da kolaylıkla atfedilebilirdi. MT ve LXX arasında bu noktada bölünmeye temel oluşturacak belirgin bir fark yoktur, en azından LXX'e özgü bir fark yoktur.

2. Krallar 1. Bölümün İbranicesi ve Krallar Kitapları İçindeki Bağlamı

MT'nin İbranicesine dönecek olursak, LXXB'nin sloganı olarak kullanılan ilk ayeti ele alabiliriz. İlk ayete bakıldığında, İbranice'de meydana gelen aliterasyona dikkat çekilebilir. İlk preterit fiil, ע ַשׁ ְפִיּ ַו) wayyipshaʿ), ל ֵא ָר ְשׂ ִי ְבּ) beyisraʾel)'deki yod ve sibilantı (biraz farklıdırlar) andırır. Daha da yakın olan ikinci kelime, ב ָואֹמ) moʾab), karşılığı olan ותֹמ) mot), aynı zamanda sesle de ilgilidir. İsyan İsrail'le ve Moav ölümle ilişkiliyse, üçüncüsü birlikte ifade eder ,)ʾakhʾab (אַ חְ אָ ב ve) ʾakhare (אַ חֲ רֵ י ,çift kelime aliteratif Ahab'ın etkisinin ölüm sonrası dönemini. Bu dönem burada, asi İsrail kralının ölüm gölgesini ileride olacakların üzerine düşürmesiyle başlar. Bu tema peygamberlerle Ahav'ın ailesini karşılaştırır. Daha da önemlisi, dikkat çekici aliterasyon yeni bir şeye işaret eder. Bu açılış bölümü 1. Krallar'ın anlatısını tamamlamaktan daha fazlasını yapar. Her ne şekilde olursa olsun, Krallar kitaplarını içeren iki tomara ihtiyaç duyulmuştur.11 İkinci tomarın bu metinle başlamasında bir niyet seziyoruz. Kitap, 1. Krallar 1'e benzer şekilde, bir kralın yaklaşan ölümüyle başlar. İlk tomarda Davut, belki de Avişak'ın sıcaklığı sayesinde (bu açıkça belirtilmese de) halefi Süleyman'ı atayacak ve veraseti garanti altına alacak kadar uzun süre hayatta kalır. İsrail Kralı Ahazya (M.Ö 853-852)12 hayatının pamuk ipliğine bağlı olduğu bir kaza sonucu zamansız bir şekilde ölür. Ahazya, Baal'e taptığına dair nota uygun olarak (1.Krallar 22:5313) Ekronlu Baal Zebub'a danışır.14 Peygamber İlyas tarafından bildirildiği üzere ölümünü garantileyen bu karardır. Eğer 1. Krallar 1-2'de Davut'un düşüşü ve ölümü İsrail ve Yahuda'daki kralların yaşamları için aynı deneyimi haber veriyorsa, Ahazya'nın Baal'a tapınması ve ölümü bu temayı devam ettirir. Aynı zamanda İsrail krallarının zayıflığıyla da tezat oluşturur, Bütün ordularına rağmen, yöneticilerin askeri ve siyasi gücüne karşı çoğu zaman tek başına duran Tanrı'nın peygamberlerinin gücüyle.15 1. ayetin 2.Krallar 3:5'te neredeyse bir kopyası vardır. Bu bölüm 1:1 ayetinin bir tekrarını oluşturur ve 3:4 ayetiyle birlikte Moav'a yapılan başarısız saldırının öyküsünü başlatır. Arada, İsrail kralının ölümüne yol açan dinden dönmesini, peygamberin krallar (bölüm 1) 16 ve Beytel gibi kuzeydeki kâhin kentlerinden gelen alaycılar (2:23-25) üzerinde ölüm ilan etme gücüyle karşılaştıran iki bölüm yer alır. Bununla birlikte, bu bölümün merkezindeki kaygılar ölüm üzerindeki peygamberlik gücüyle ilgilidir, öyleki peygamber İlyas ölmez (2:1-18) ve peygamber Elişa Eriha'nın ölüm üreten sularını arıtarak hayat verir (2:19-22). Kuzey İsrail Krallığı'nın kralları arasında Yahvist öğeler içeren ilk isim Ahazya'dır. Böyle bir isim Yahve'ye sadık bazı İsrailliler'in gerçek Tanrı'nın bereketini beklemesine neden olmuş olabilir. Eğer öyleyse, hayal kırıklığına uğramışlardı. Ahazya'nın sarayının üst katındaki kafesten düşmesinin bazı sonuçları vardır. Bunun bir kaza olduğunu (ve 2. Krallar'ın yazarının normalde böyle tanımlayacağı bir suikast girişimi olmadığını) varsayarsak, bu ikinci kat inşaatının birkaç yerde görüldüğüne dikkat çekebiliriz. Bu dönemdeki ortalama bir İsrail evinin üst katı ailenin özel odası, yani uyuma yeri olarak kullanılırdı.17 Sarayın üst katında kraliçe ve kraliyet ailesinin kadın üyeleri için özel odalar bulunurdu.18 Hitit ve Batı Sami dünyasında bunun çeşitli örnekleri vardır.19 Ahazya'nın saraydaki özel odalardan düşmüş olması muhtemeldir. Bunun ne gibi yaralara yol açtığı belli değildir, ama hayati tehlike arz ediyor olmalıdır. Kral haberciler ve ordular gönderir; aldığı yaralar muhtemelen yolculuk etmesini engellemiştir.

İlyas ile Elişa, Yaşam ve Ölüm Getirir

İlyas ilahi gücü sözleri aracılığıyla gösterir. Kendisini tutuklamaya gelen iki grubun üzerine gökten öldürücü ateş yağdırır. Üçüncü grup lideri İlyas'a kendisini bağışlaması için yalvardığında, peygamber kralı ziyaret etmek ve Ahazya'nın ölümünü bildirmek üzere yumuşar. 1. Krallar 1 ve 2'de Davut hanedanının ilk kralı da ölür. Kralın ölümünün aksine, 2. Krallar 2'de vurgu çifte 'ruh' üzerinedir. İlyas ve Elişa peygamberler arasındaki ruh aktarımının rolü, kalıtsal olan krallığın geçişiyle tezat oluşturur. İlk kralın krallığı oğlu Süleyman'a devrettiği Davut'un kraliyet devrinden ziyade, Elişa'nın durumunda, hanedan olmayan bir peygamberlik veraseti söz konusudur. 1. Krallar kalıtsal yollarla kraliyet veraseti sorunuyla başlarken, 2. Krallar da ruh aracılığıyla peygamberlik veraseti sorunuyla başlar. Eriha'nın peygamberler topluluğu İlyas'ın göğe yükselişine tanık olur. Peygamberlik hizmeti hayat vericidir. Birinci bölümdeki ölüm ateşi ikinci bölümde peygamberi Tanrı'ya çeken bir ateşe dönüşürken, Davut'un Abişag'da bulmaya çalıştığı sıcaklık 1.Krallar 1:1-2:10'da ondan uzaklaşır ve 'bütün dünyanın yolu' boyunca bu dünyadan göçer (Yeşu 23:14). Hem 1. hem de 2. Krallar'ın başında bir kral ölür. Peygamber yaşar ve ölmez.20 Yine, ölüm ve yaşam temaları 1. ve 2. Krallar'ın açılış bölümleri arasında zıtlık sağlar. Kral Davut 1. Krallar 2:10'da vefat etmekle kalmaz, Süleyman Adoniya'nın (2:12-25), Yoav'ın (2:26-35) ve Şimei'nin (2:36-46) ölümüne neden olarak tahtını güvence altına alır. 1. Krallar'da Davut'tan sonraki taht kan ve ölümle başlar. İkinci Krallar ve peygamberler için bunun tam tersi geçerlidir. İlyas ölümden tamamen kurtulmakla kalmaz, Elişa başkalarına yarar sağlayacak ilk mucizesi olarak Eriha'nın sularını geri getirerek yaşam verir (2.Krallar 2:19-22). Leithart bunun Yeşu'nun Eriha'yı yıkmasıyla (Yeşu 6) tezat oluşturduğu konusunda haklı olsa da, 1. ve 2. Krallar bağlamında peygamberlerin hayat verenler olduğu temasına katkıda bulunur. Onların çalışmaları, Davut ve Süleyman'da (1. Krallar 2) görüldüğü gibi ölüm getiren İsrail krallarıyla ve İlyas'ı öldürmeye çalışan ve sonunda kendisi de ölen Ahazya ile tezat oluşturur.21 Başka örneklerle devam edebiliriz. Örneğin, 1. Krallar 1:1-5'te İbranice חמם kökünü kullanarak daha önce bahsedilen 'sıcaklığı' sağlayan Şunemli Avişak vardır ve bu sıcaklık sonunda Davut'un hayatını korumaz.22 Bunu, yine başka bir Şunemlı kadın tarafından rızık verilen Elişa ile karşılaştırın. Kadın öldüğünde Elişa onu ölümden döndürür. 2. Krallar 4:32-36'da anlatılan bu olay, Krallar kitaplarında 'sıcaklık' anlamına gelen חמם kökünün kullanıldığı tek örnektir. Yaşamla ilgili bu mucize, 1. Krallar'ın başında krallara yapılan vurgu ile 2. Krallar'ın başında peygamberlere yapılan vurgu arasındaki zıtlıkları özetler. Krallar kitaplarını açan Davut'un ısınamama hikâyesi, Babil'in Yeruşalim'i fethi ve Davut soyunun esaret altına alınmasıyla doruğa ulaşan monarşinin genel düşüşünü ve nihai ölümünü temsil ediyordu. Buna karşılık, Tanrı'nın peygamber aracılığıyla çalışmasıyla ortaya çıkan bu çocuğun sıcaklığı, İsrail ve Yahuda için kurtuluş ve yaşam aracı olarak peygamberlik inancının ve peygamberlerin çalışmalarının yükselişini temsil ediyordu.23

Peygamberler Siyasi Beklentileri Tersine Çevirir

Geriye iki yay kalıyor. İçerik olarak daha kısa olsalar da, krallar ve peygamberler arasındaki ilk bağlantı ve zıtlık resmini güçlendirirler. İkinci yay bizi Ahav ailesi, özellikle de İzebel ile hem İlyas hem de Elişa arasındaki çatışmayı düşünmeye götürür.24 İlyas peygamberin Baal peygamberlerine karşı kazandığı büyük zaferi hatırlayabiliriz (1. Kr. 18). Kraliçe İzebel bunu öğrenince, İlyas'a onun güçlü eliyle kesinlikle öleceğini bildiren bir mesaj gönderir (1. Kr. 19:2). İlyas kaçar ve Horev Dağı'nda Tanrı tarafından cesaretlendirilir (1.Krallar 19). Yahve rolleri tersine çevirmeye devam eder. Peygamberin görünürdeki güçsüzlüğüne rağmen, İlyas ateşten bir arabayla göğe yükselerek dünyasal yaşamına son verir (2. Kr. 2:11-12). Ölmek şöyle dursun, ölmeden göğe yükselen neredeyse tek kişi olur.25 Yine de 2. Krallar 2. bölümden 9. bölüme kadar anlatılan tüm zaman boyunca İzebel'den hiçbir mahkûmiyet ya da pişmanlık belirtisi görülmez. İzebel, 2. Krallar 9:30-37'deki hayatının son sahnelerinde Yehu'ya ya da RAB'bin herhangi bir temsilcisine karşı çıkacağını teyit eder. İlyas için planladığı cinayet kendi başına gelir. Olayların ilahi bir şekilde düzenlenmesi sonucu, en gayretli Yahvist olan Yehu onun acımasız ölümünü yönetir. İlyas göksel mutluluğa yükselirken, İzebel penceresinden toprağın üzerinde vahşi bir ölüme doğru iner (2Kgs 9:33). Köpekler, hor görülen hayvanlar, onun bedenini tüketir ve kalıntılarını gömülmeden açık alanlara gübre olarak bırakır. Yüceltme ve aşağılama, yaşam ve ölüm temaları dramatik bir şekilde tamamen tersine çevrilir. Peygamber, İsrail'in en güçlü Kuzey Krallığı'ndaki en güçlü kral ve kraliçelerden daha güçlü olarak görülür. Cennete muhteşem bir tırmanışla ölümün üzerinde yaşamı başarır. Ancak, burada kraliçe tarafından temsil edilen lanetli Ahav hanedanı, bırakın diğerlerini, liderini bile hayatta tutacak kadar güce ya da ona iyi bir cenaze töreni düzenleyecek kadar saygıya sahip değildir. Bu metinlerde yer alan kral ve kraliçeler, İlyas ve Elişa gibi büyük peygamberlik figürleriyle en yakın bağlantıları olan kişilerdir. Başta Yehoşafat olmak üzere bazı Yahuda kralları peygamberlik anlatılarında yer alsa da, Kuzey İsrail Krallığı'nın yöneticileri, özellikle de Omri ve Ahav hanedanından olanlar bu hikâyelere hâkimdir. Peygamberlerin çalışmalarına doğrudan muhalefet etmeleri, doğal olarak bu yaydaki zıtlıklarda onların seçilmesine yol açar. Bununla birlikte, 1. Krallar'ın açılış bölümlerinde Davut ve Süleyman'la olan peygamberlik karşıtlığı, krallığın bir bütün olarak eleştiriye maruz kalma şeklini öngörür.

Peygamberler Hayat Verir

Üçüncü bir olay, 2. Krallar 13:20-21'de, Elişa'nın ölümünden sonra kemiklerinin bir cesedi hayata döndürmesiyle ilgilidir. Elişa'nın ölümü, onun etkisinin sona erdiği anlamına gelmez. Ölümünden sonra bile, görünüşte tesadüfen dahi İsrail halkını bereketlemeye devam eder. Bu bereket, umudun ötesinde bir yaşam mucizesidir; ölüm gibi görünen bir durumdan sonra gelen hayat ve ölümcül tehlike içinde dahi hayatın mucizesidir. İlyas’ın bir anne ve çocukla ilk etkileşimi, peygamberin ilk hayat verme mucizesiyle sonuçlanır. 1. Krallar 17’de, çocuk ölür ve anne İlyas’a başvurur. İlyas da çocuğu hayata döndürür. Ancak, bu tam olarak doğru değildir. Aslında İlyas, Yahve’ye yakarır ve çocuğa yaşamı geri veren Yahve’dir. 2. Krallar 4:34-35'te, Elisha ile benzer bir olay yaşanır ve yine bir çocuk hayata döner, fakat bu kez Tanrı’ya herhangi bir yakarış olmadan. İlahi güç, doğrudan Elisha’nın çocuk üzerindeki eylemleriyle işler. Bu durum, Elisha’nın İlyas’ın ruhunun “çifte payına” sahip olmasının, ona hocasından daha güçlü bir şekilde mucizeler yapabilme yetisi kazandırdığı bir örnektir. Yine de, İlyas’ın hizmetinin başında sergilediği diriltme mucizesi, ikinci peygamber Elişa’nın yaşamının sonunda bir kapanış niteliğinde olur.

• Brichto, Herbert Chanan. Toward a Grammar of Biblical Poetics: Tales of the Prophets. Oxford: Oxford University Press, 1992.
• Brooke, Alan E., Norman McLean, and Henry St J. Thackeray, eds. The Later Historical Books. I and II Kings. Vol. 2.2 of The Old Testament in Greek According to the Text of Codex Vaticanus … . Cambridge: Cambridge University Press, 1930.
• Brueggemann, Walter. 1 & 2 Kings. SHBC. Macon: Smyth & Helwys, 2000.
• Faith Parker, Julie. ‘The Force of YHWH Awakens: Social Scientific Methodologies and Children who Rise from the Dead’. Pages 143–163 in Children and Methods: Listening to and Learning from Children in the Biblical World. Edited by Kristine Hendrickson Garroway and John W. Martens. Brill’s Series in Jewish Studies 67. Leiden/Boston: Brill, 2019. https://doi.org/10.1163/9789004423404_009.
• Fernández Marcos, Natalio and José Ramón Busto Saiz. El Texto Antioqueno de la Biblia Griega. II. 1–2 Reyes. Textos y Estudios ‘Cardenal Cisneros’ de la Biblia Políglota Matritense 53. Madrid: Instituto de Filología del Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 1992.
• Fischer, Bonifatius. Beiträge zur Geschichte der Lateinischen Bibeltexte. AGLB 12. Freiburg: Herder, 1986.
• Fritz, Volkmar. 1 & 2 Kings. CC. Minneapolis: Fortress Press, 2003. https://doi.org/10.2307/j. ctv1hqdhz2.
• Ghantous, H. The Elisha–Hazael Paradigm and the Kingdom of Israel: The Politics of God in Ancient Syria–Palestine. Durham: Acumen, 2013. https://doi.org/10.4324/9781315728919.
• Gooding, D. W. ‘Problems of Text and Midrash in the Third Book of Reigns’. Textus 7 (1969): 1–29. https://doi.org/10.1163/2589255X-00701002.
• Greenwood, Kyle R. and David B. Schreiner. Ahab’s House of Horrors: A Historiographic Study of the Military Campaigns of the House of Omri. Lexham Geographic Commentary Series. Bellingham: Lexham Press, 2023.
• Halpern, Baruch and D. S. Vanderhooft. ‘The Editions of Kings in the Seventh-Sixth Centuries B.C.E.’. HUCA 62 (1991): 230–235.
• Hawkins, John David. Inscriptions of the Iron Age. Part 1: Text. Introduction, Karatepe, Karkamiş, Tell Ahmar, Maraş, Malatya, Commagene. Corpus of Hieroglyphic Luwian Inscriptions vol. 1; Studies in Indo-European Language and Culture 8/1. Berlin: de Gruyter, 2000. https://doi.org/10.1515/9783110804201.
• Heller, Roy L. The Characters of Elijah and Elisha and the Deuteronomic Evaluation of Prophecy: Miracles and Manipulation. LHBOTS 671. London: Bloomsbury T&T Clark, 2018.
• Hermann, W. ‘Baal Zebub’. Pages 155–157 in DDD2
• Hess, Richard S. ‘David and Abishag: The Purpose of 1 Kings 1:1-4’. Pages 427–437 in Homeland and Exile: Biblical and Ancient Near Eastern Studies in Honour of Bustenay Oded. Edited by G. Galil, M. Geller, and A. Millard. VTS 130. Leiden: Brill, 2009. https://doi.org/10.1163/ej.9789004178892.i-648.115.
• ————. ‘Hebrew Psalms and Amarna Correspondence from Jerusalem: Some Comparisons and Implications’. ZAW 101 (1989): 249–265. https://doi.org/10.1515/zatw.1989.101.2.249.
• ————. ‘Katuwas and the Masoretic Text of Kings: Cultural Connections between Carchemish and Israel’. Pages 171–182 in New Inscriptions and Seals Relating to the Biblical World. Edited by M. Lubetski and E. Lubetski. SBL Archaeology and Biblical Literature 19. Atlanta: SBL, 2012. https://doi.org/10.2307/j.ctt32bzp2.18.
• Hugo, Philippe and Adrian Schenker. ‘Textual History of Kings’. Pages 310–318 in Textual History of the Bible: The Hebrew Bible: Volume 1B Pentateuch, Former and Latter Prophets. Edited by Armin Lange and Emanuel Tov. Leiden: Brill, 2016.
• Jepsen, A. ‘Israel und Damaskus’. AfO 14 (1941–1944): 153–172.
• Jones, Gwilym H. 1 and 2 Kings. NCB. 2 vols. Grand Rapids: Eerdmans; London: Marshall, Morgan & Scott, 1984.
• Kauhanen, Tuuka, Andrés Piquer Otero, Timo Tekoniemi, and Pablo A. Torijano. ‘Chapter 15: The Books of Kings’. Pages 225–234 in The Oxford Handbook of the Septuagint. Edited by Alison G. Salvesen and Timothy Michael Law. Oxford: Oxford University Press, 2021. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199665716.013.52.
• King, Philip J. and Lawrence E. Stager. Life in Biblical Israel. LAI. Louisville: Westminster John Knox, 2001.
• Knapp, Andrew. Royal Apologetic in the Ancient Near East. SBL Writings from the Ancient World Supplement Series 4. Atlanta: SBL, 2015. https://doi.org/10.2307/j.ctt18z4h1f.
• Kuan, Jeffrey K. Neo-Assyrian Historical Inscriptions and Syria-Palestine. Jing Dao Dissertation Series 1. Hong Kong: Alliance Bible Seminary, 1995.
• Leithart, Peter. 1 & 2 Kings. Brazos Theological Commentary on the Bible. Grand Rapids: Brazos Press, 2006.
• Lipiński, Eduard. The Arameans: Their Ancient History, Culture, Religion. OLA 100. Leuven:Peeters, 2000.
• Long, Burke O. 2 Kings. FOTL 10. Grand Rapids: Eerdmans, 1991.
• McKenzie, Steven L. 1 Kings 16–2 Kings 16. IECOT. Stuttgart: Kohlhammer, 2019.
• Miller, J. Maxwell. ‘Another Look at the Chronology of the Early Divided Monarchy’. JBL 86 (1967): 276–288. https://doi.org/10.2307/3263008.
• ————. ‘The Elisha Cycle and the Accounts of the Omride Wars’. JBL 85 (1966): 441–454.https://doi.org/10.2307/3264029.
• ————. ‘The Fall of the House of Ahab’. VT 17 (1967): 307–324. https://doi.org/10.1163/156853367X00042.
• ————. ‘The Rest of the Acts of Jehoahaz (1 Kings 20, 22:1-38)’. ZAW 80 (1968): 337–342.https://doi.org/10.1515/zatw.1968.80.3.337.
• Moreno Hernández, Antonio. Las Glosas Marginales de Vetus Latina en las Biblias Vulgatas Espanolas: 1–2 Reyes. Textos y Estudios ‘Cardenal Cisneros’ de la Biblia Políglota Matritense 49. Madrid: Instituto de Filología del Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 1992.
• Nelson, Richard. First and Second Kings. IBC. Louisville: John Knox, 1987.
• Pietsch, Michael. ‘Beelzebul oder Beelzebub? Text-, religions- und literaturgeschichtliche Überlegungen zu 2 Kön 1,2-18’. UF 49 (2018): 299–318.
• ————. ‘Der Prophet als Magier: Magie und Ritual in den Elischaerzählungen’. Pages 343–380 in Zauber und Magie im antiken Palästina und in seiner Umwelt: Kolloquium des Deutschen Vereins zur Erforschung Palästinas von 14. bis 16. November 2014 in Mainz. Edited by Jens Kamlah, Rolf Schäfer, and Makus Witte. ADPV 46. Wiesbaden: Harrassowitz, 2017.
• Pitard, Wayne. Ancient Damascus: A Historical Study of the Syrian City-State from Earliest Times until Its Fall to the Assyrians in 732 B.C.E. Winona Lake: Eisenbrauns, 1987.
• ————. ‘Arameans’. Pages 207–230 in Peoples of the Old Testament World. Edited by Alfred Hoerth, G. Mattingly, and Edwin Yamauchi. Grand Rapids: Baker, 1994.
• ————. ‘Ben-Hadad’. ABD 1.663–665.
• Provan, Iain W. 1 and 2 Kings. New International Bible Commentary. Peabody: Hendrickson, 1995.
• Schniedewind, William M. The Finger of the Scribe: How Scribes Learned to Write the Bible. Oxford: Oxford University Press, 2019. https://doi.org/10.1093/oso/9780190052461.001.0001.
• Stith, D. M. The Coups of Hazael and Jehu: Building an Historical Narrative. Gorgias Dissertations 37. Piscataway: Gorgias, 2008.
• Stulac, Daniel J. D. Life, Land, and Elijah in the Book of Kings. SOTSMS. Cambridge: Cambridge University Press, 2021. https://doi.org/10.1017/9781108920018.
• Tekoniemi, Timo Tapani. The Textual History of 2 Kings 17. BZAW 536. Berlin: Walter de Gruyter, 2021. https://doi.org/10.1515/9783110720792.
• Thiele, Edwin R. The Mysterious Numbers of the Hebrew Kings. 2nd ed. Grand Rapids: Zondervan, 1983.
• Timm, S. Die Dynastie Omri: Quellen und Untersuchungen zur Geschichte Israels im 9. Jahrhundert vor Christus. FRLANT 124. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1982.
• Trebolle Barrera, J. C. Textual and Literary Criticism of the Books of Kings: Collected Essays. Edited by A. Piquer Otero and P. Torijano. VTSup 185. Leiden: Brill, 2020. https://doi.org/10.1163/9789004426016.
• Van Keulen, P. S. F. Two Versions of the Solomon Narrative: An Inquiry into the Relationship between MT 1 Kgs. 2–11 and LXX 3 Reg. 2–11. VTS 104. Leiden: Brill, 2005. https://doi.org/10.1163/9789047405511_002.
• Weippert, H. ‘Ahab el campeador? Redaktionsgeschichtliche Untersuchungen zu 1 Kön 22’. Bib 69 (1988): 457–479.
• Whitley, C. F. ‘The Deuteronomic Presentation of the House of Omri’. VT 2 (1952): 137–152. https://doi.org/10.1163/156853352X00165.
• Wray Beal, Lissa M. ‘Dancing with Death, Dancing with Life: Ahab between Jezebel and Elijah’. Pages 103–120 in Characters and Characterization in the Book of Kings. Edited by Keith Bodner and Benjamin J. M. Johnson. LHBOTS 670. London: T&T Clark, 2020. https://doi.org/10.5040/9780567680921.ch-007.
• Yamada, Shigeo. The Construction of the Assyrian Empire: A Historical Study of the Inscriptions of Shalmaneser III (859–824 BC) Relating to His Campaigns to the West. CHANE 3. Leiden: Brill, 2000. https://doi.org/10.1163/9789004496835. Younger, K. Lawson, Jr. A Political History of the Arameans from Their Origins to the End of Their Polities. ABS 13. Atlanta: SBL, 2016. https://doi.org/10.2307/j.ctt1g69w78.