1. Giriş: Mezmurlar ve İlahi Krallık
"Tanrı'nın krallığı" dili en bariz şekilde Yeni Antlaşma’da özellikle de Sinoptik Müjde kitaplarında yer alsa da, yalnızca bu metinlere özgü değildir. Nitekim bu konudaki çoğu çalışma, "Tanrı'nın krallığı" ifadesinin tam olarak Eski Antlaşma’da seyrek geçse bile köklerinin orada bulunması gerektiğini kabul etmektedir.
İsa hiçbir noktada krallıktan ne kastettiğini tanımlamaz. Hem İsa'nın hem de dinleyicilerinin anlayışı için en açık kaynak Eski Antlaşma’dır. Bu durum, deuterokanonik materyallerde hiçbir gelişme olmadığı anlamına gelmez; ancak John Bright, krallığı öncelikle Eski Antlaşma aracılığıyla anlamamız gerektiğinde ısrar etmekte haklıdır. Bununla birlikte, Tanrı'nın egemenliğini en sık doğrulayan dilin bulunduğu yer burası olmasına rağmen, Mezmurlara çok fazla dikkat etmemesi biraz şaşırtıcıdır.
Martin Selman, Eski Antlaşma’da YHWH'nin kral olduğunu doğrulayan metinler ile O'nun bir krallığı olduğunu doğrulayan metinler arasında ayrım yapmamız gerektiği konusunda ısrar etmekte haklıdır; yine de YHWH'nin kral olarak egemenliğinin gerçekliği bu temanın temelini oluşturmaya devam etmektedir. YHWH'nin bir krallığı olduğundan yalnızca O'nun egemenliğinin ve dolayısıyla kral olduğunun temel doğrulaması nedeniyle bahsedebiliriz ve Eski Antlaşma’nın hiçbir yerinde bundan Mezmurlardan daha sık bahsedilmez. Nitekim Selman'ın da gözlemlediği gibi, kendi çalışması Tarihler ve Daniel yazarlarının Mezmurlardan nasıl materyal aldıklarıyla daha fazla ilgilense de, Tarihler ve Daniel'deki Tanrı'nın egemenliğine atıflar için kilit arka planı sağlayan Mezmurlardır.
Belki de daha faydalı bir şekilde Eric Peels, sözde "YHWH Malak" mezmurlarının tartışmalı doğasını kabul etmekle birlikte, Mezmurları Eski Antlaşma’daki bu temanın birincil tanığı olarak ele almaktadır. Ancak onun asıl amacı, Tanrı'nın krallığı temasının Eski Antlaşma için bazen kabul edildiğinden daha önemli olduğunu kanıtlamak ve bunu belirli kelimelerin veya ifadelerin varlığına indirgeyemeyeceğimizi savunmaktır. Aksine, bunun Eski Antlaşma için pek çok başka metaforu yöneten bir "kök metafor" olduğunu bulmaktadır. Bu nedenle, Eski Antlaşma’nın bu kök metaforu kullanımını incelemek önemlidir; çünkü bu, Yeni Antlaşma için yalnızca bir arka plan sağlamaktan fazlasını yapar. Aksine, Eski Antlaşma’nın kendi tanıklığı, krallıkla ilgilenen herhangi bir kutsal kitap teolojisinin hayati bir boyutudur.
Peels, belirli kelime veya ifadelerin varlığının ötesine geçmekle ilgilense de, dikkat çeken ve Mezmurlar ile krallık arasındaki ilişkiye dair daha ayrıntılı bir çalışmanın uygun olacağını gösteren temel terimler üzerine önemli istatistikler sunmaktadır. Özellikle, kral (melek) adının Tanrı'ya yalnızca kırk iki kez uygulandığını, ancak bunlardan yirmisinin Mezmurlarda bulunduğun kaydetmektedir. Ayrıca Mezmur 22:29 da "krallık" (melukah) adını YHWH'ye atfederken, "krallık" (malkut) adı dört kez daha geçmektedir. YHWH Malak mezmurlarına geçmeden önce bile, bu istatistiklerden Tanrı'nın krallığı dilinin Mezmurlarda özellikle zengin olduğu açıktır. YHWH'nin özne olduğu "egemen olmak" (malak) fiiline baktığımızda, Eski Antlaşma’da yalnızca on üç kullanım buluyoruz ve bunlardan altısı Mezmurlarda yer almaktadır. Kalan kullanımlardan 1. Tarihler 16:31, Mezmur 96:10'un bir alıntısıdır, dolayısıyla etkili bir şekilde altı kullanım daha vardır. Bu nedenle, Eski Antlaşma’daki Tanrı'nın krallığı incelememizi belirli terimlerle sınırlandıramayacağımız konusunda Peels haklı olsa da, bununla ilgili doğrudan dilin tüm örneklerinin yarısının Mezmurlarda bulunması yine de çarpıcıdır.
Dahası, incelenen metin aralığını yönetilebilir tutmak amacıyla bu makalede odak noktamız 4. Kitap'ın YHWH Malak mezmurları olacak olsa da, YHWH'yi krallıkla ilişkilendiren dilin Psalter'in (Mezmurlar Kitabı) beş kitabının tamamında bulunduğunu belirtmek önemlidir. Ayrıca, Mezmurlar 146-150'de bu tür bir dilin özellikle yoğunlaşması söz konusudur; öyle ki, kapanıştaki Rab'be Övgü Mezmurları bu temayı özellikle vurgulamaktadır; oysa bu tema aslında Mezmur 145:11-13 dışında 5. Kitap'ta başka türlü temsil edilmemiştir ve bu da doğrudan son Rab'be Övgü Mezmurları çıkmaktadır. Açık ilahi krallık dilinden yoksun olduğu için Peels'in araştırmasının dışında kalsa da, Mezmur 2:6'nın YHWH'nin Siyon'a kendi kralını atadığını duyurduğunu bildirdiğini de not edebiliriz.
Başka bir kralın atanması, birinin daha büyük bir kral olduğunu gösterdiğinden (krş. 1 Kr 2:24), YHWH'nin ifadesi O'nun egemen kral olduğunu gösterir. Eğer durum böyleyse, Mezmurlar 1-2'nin artık genel olarak Psalter'e bir giriş ve Mezmurlar 146-150'nin de onun sonucu oluşturduğu kabul edildiğinde, tüm MT Psalter'i YHWH'nin krallığı temasıyla çevrelenmiştir. Her ne kadar pek çok kişi Psalter boyunca bir tür anlatı içeren daha ayrıntılı yapısal tasarımlar savunmuş olsa da, bu sınırların Psalter'in kanonik biçiminin YHWH'nin krallığına özel bir önem verdiğini göstermesi bizim amaçlarımız için yeterlidir. Bu nedenle, ilahi krallık dilinin göreceli yoğunluğu ile bu temaya Psalter'in dış sınırlarında verilen önemin birleşimi, Mezmurlarda YHWH'nin krallığı temasını ve bunun bir bütün olarak İncil içindeki Tanrı'nın krallığını anlamadaki önemini bir kez daha yansıtmanın uygun olduğunu düşündürmektedir. Söylenecek daha çok şey olsa da, James Luther Mays'in Mezmurların "Tanrı'nın krallığının litürjisi" olduğu yönündeki gözleminin büyük bir değeri vardır. Mezmurlardaki bu unsurları Yeni Ahit'e ayrıntılı olarak takip edemeyiz, ancak Vahiy ile bazı bağlantılar kısaca not edilebilir ve orada da Tanrı'nın egemenliğinin müjde olarak litürjik bir sunumunu görmekteyiz.
2. Göksel Krallık
Hem Selman hem de Peels tarafından Mezmurlar ile krallık arasındaki ilişkiye dair dile getirilen temel bir endişe, Mezmurlardaki dili Yeni Antlaşma’da bulduğumuz daha kapsamlı ifadeyle nasıl ilişkilendireceğimiz sorusuyla ilgilidir. Özellikle her ikisi de YHWH Malak mezmurlarının bu tema ile nasıl ilişkilendirilebileceği konusunda endişeler dile getirmektedir. Özellikle Peels için bunun nedeni, bu unsurları ilişkilendirmeye yönelik önceki girişimlerin, Mowinckel'in bu mezmurlara yaklaşımının etkisi altında bu dilin kökenlerini anlamanın asıl endişe olduğu Mezmurlara yönelik form eleştirisi yaklaşımına dayanmasıdır.
Yirminci yüzyılın Mezmurlar çalışmaları üzerindeki Mowinckel etkisinin derecesi abartılamaz, ancak yüzyılın sonlarında Brevard Childs ve daha da ötesinde öğrencisi Gerald Wilson'ın etkisiyle Mezmurlara yönelik daha yeni yaklaşımlar ortaya çıkmaya başlamıştır. O zamandan beri bir dizi kanonik yaklaşım gelişmiştir; her ne kadar birçok yönden oldukça farklı olsalar da, Psalter'in biçimiyle ilgilenmeleri açısından birleşmektedirler. Herman Gunkel'in etkisi altında ortaya çıkan ve özellikle Mowinckel tarafından geliştirilen kült merkezli model için biçimlendirici olan Gattung odaklı yaklaşım, belirli bir mezmurun Sitz im Leben’ini (yaşam ortamını) belirlemekle özellikle ilgilenirken, genellikle herhangi bir mezmurun Psalter içindeki konumuna çok az ilgi göstermiş veya hiç göstermemiştir. Tüm kanonik yaklaşımlar Sitz im Leben’in önemini reddetmemiş olsa da —en azından herhangi bir mezmurda şeffaf kaldığı ölçüde—, bu yaklaşımlar genellikle çeşitli mezmurların kitaba nasıl yerleştirildiği (Sitz im Buch / kitap içindeki ortam) ve bunun o mezmuru okuma biçimimiz üzerindeki etkisiyle daha fazla ilgilenmektedir. Bizim amaçlarımız doğrultusunda, şu hususu not edebiliriz: YHWH malak ifadesinin kökeni belirsiz kalsın, bunun Psalter içinde nasıl kullanıldığını sormak mümkündür ve böyle senkronik bir soru son derece uygundur. Nitekim kutsal kitap teolojisi perspektifinden bakıldığında, kökeni ne olursa olsun, kanonik metindeki dilin anlamı kökeni sorusundan daha önemlidir.
Mezmurlardaki krallık dilini okuyacaksak, ilk ilgimiz YHWH malak ifadesinin Mezmurlar içinde nasıl kullanıldığını incelemek olmalıdır. Bunun için kilit bir gözlem, bu dilin Mezmurlar 4. Kitap'ta kümelendiği ve Mezmur 47:9 hariç tamamen Mezmurlar 93-99 ile sınırlı olduğudur. Bu mezmurlar arasındaki yakın bağlantılar kanonik yaklaşımların ortaya çıkışından çok önce kabul edilmişti, ancak bu bağlantılar o zamandan beri oldukça ayrıntılı bir şekilde, en başta David Howard tarafından incelenmiştir.
Bu bağlantılar, Psalter boyunca izlenebilecek bir tür hikaye çizgisinin gerekliliğine dair çeşitli önerilerden bağımsız olarak, bu mezmurların birbirleriyle ilişki içinde okunmasının amaçlandığını muhtemel kılmaktadır. Yani bunların yan yana getirilmesi aralarında bağlar kurar ve bu bağlar, önerilen herhangi bir kültik arka plandan yorumlanmaları için daha önemlidir; en azından edebi birliktelikler, önerilen kültik arka planların test edilemeyeceği şekillerde test edilebildiği için. Yani Sitz im Buch açıkça değerlendirilebilir kanıtlar oluştururken varsayımsal bir Sitz im Leben bunu yapamaz. Psalter'in nihai biçimi içinde, içindeki daha geniş krallık dilinin de Mezmurlar 93-99'u okuma biçimimizi etkilediği ve yorumlarındaki uzun süredir devam eden sorunlardan birini ele aldığı görülmektedir.
Bu unsurları hesaba katarak, YHWH malak ifadesinin üç farklı şekilde çevrilebileceğini not edebiliriz:
1."YHWH kraldır", böylece melek fiilini YHWH'nin sahip olduğu bir durumu belirtiyor olarak yorumlar.
2."YHWH kral oldu", böylece malak fiilini YHWH'nin kral olduğu belirli noktayı temsil ediyor olarak yorumlar.
3."YHWH egemendir / krallık sürer", böylece malak fiilini kalıcı olarak yorumlar.
Bunların hepsi makul çevirilerdir ve her biri buradaki öznenin fiilden önce gelmesi gerçeğini kabul ederek YHWH adının üzerine daha fazla vurgu koymaktadır. Ancak bunlardan hiçbiri belki de tam değildir; çünkü İbranicede İngilizceye kolayca uyarlanamayan bir esneklik vardır ve her biri Mezmurların daha geniş teolojik iddiasını yalnızca kısmen tanır. YHWH'nin kral olduğu, fiil yerine bir isim aracılığıyla da ifade edilebilir (örn. Mez 10:16), ancak bu iki dilbilimsel biçimi birbirine karşı konumlandıramayız. Aksine, Mezmurlar için YHWH'nin kral statüsü konusunda hiçbir şüphe olmadığını teyit edebiliriz. YHWH'nin kral olduğu da Mezmurlarda doğrulanabilecek bir şeydir. Biraz farklı bir dilde, Mezmur 29:10 YHWH'nin tahtta oturduğunu belirtir ve tahta çıkış belirli bir noktada gerçekleşir. Ancak YHWH kral olduğu için Mezmurlar açısından YHWH'nin kral olmadığı bir nokta asla yoktur.
"YHWH egemendir" çevirisi bu unsuru yakalar, ancak YHWH'nin kral olmasının gerçeği boyutunu biraz kaybeder. Nitekim YHWH malak ifadesini kullanan diğer mezmur olan Mezmur 47:6-9'da hepsi görülebilir. Orada, yükseliş anı aynı zamanda tahta çıkış anı olabilse de (v. 6), YHWH'nin kral olduğu doğrulanır (vv. 7-8). Bu nedenle, uluslar üzerinde egemenlik sürerken aynı zamanda tahtında oturduğunu okuduğumuzda (v. 9), egemenliğinin kalıcı olduğunu görebiliriz. Bu nedenle Psalter içinde, YHWH malak ifadesinin anlamı en iyi "YHWH egemendir" şeklinde çevrilebilir, ancak bu mezmurları belirli bir kültik ana bağlamaya çalışan yorumcuları rahatsız eden kesin nüanslar, kitabın sağladığı edebi bağlamla çözülmüş olarak görülebilir; bu bağlam tüm anlamların aynı anda doğru olmasını sağlar.
Bu nedenle temel endişe, YHWH'nin egemenliği olgusudur ve Yeni Antlaşma’ya ulaştığımızda krallık diline kilit bir içgörü sağlayan da budur. Bununla birlikte, Yeni Antlaşma’da çok hızlı geçmememiz ve böylece Eski Antlaşma’nın tanıklığının yalnızca bir arka plana indirgenmemesi önemlidir. Aksine, Brevard Childs'ın ısrar ettiği gibi, Eski Antlaşma’nın ayrı tanıklığına dikkat edilmelidir; çünkü Eski Antlaşma’nın Yeni Ahit üzerinde önemli bir etkisi vardır. Yeni Antlaşma’nın bu mezmurlarda ifade edildiği şekliyle YHWH'nin egemenliği temalarını ele alma biçimlerinden bazılarını inceleyerek sonuçlandıracak olsak da, birincil odak noktamız bu mezmurların mesajını Psalter'in kendi içinde incelemek olacaktır. Bununla birlikte, YHWH Malak mezmurlarına dikkat etmenin, Mezmurların bu temaya katkısının yalnızca bir yönünü incelediğimiz anlamına geldiği vurgulanmalıdır.
3. 4. Kitapta YHWH Malak Mezmurları
3.1 Oryantasyon
Mezmur 47 dışında tüm YHWH Malak mezmurları 4. Kitap'ta yer alır. Yukarıda belirtildiği gibi, bu mezmurların tümü, en barizi YHWH'nin egemenliğinin açılış doğrulaması olan çeşitli yinelenen temalar ve diller aracılığıyla birbirine sımsıkı bağlanmıştır. 4. Kitap'ın da Psalter içinde edebi bir bağlamla sağlandığı söylenmelidir. Bu en bariz şekilde, 88-89. mezmurların özellikle kasvetli bir sonuç sağladığı, Mezmur 89'un YHWH'nin Davutluk antlaşmasının şartlarını uygun şekilde onurlandırmadığından şikayet ettiği ve ulusun hoşnutsuzluğunun Mezmur 88'deki bir bireyin hoşnutsuzluğuyla büyük ölçüde eşleştiği 3. Kitap'ın sonunda açıkça görülmektedir. 4. Kitap'ın Psalter içindeki rolü, ibadet aracılığıyla bu kaygıları ele almanın bir yolunu sağlamaktır; ancak kitabın sonuna gelindiğinde sorunların çözülmediği vurgulanmalıdır; çünkü Mezmur 106:48'in kapanış doksolojisi dışında, kitap YHWH'nin topluluğu bir kez daha toplaması böylece O'na övgü sunabilmeleri yönündeki bir yakarışla sona erer (Mez 106:47). Bu dil genellikle sürgüne bir atıf olarak yorumlanır ve bu son derece makul bir ortam olsa da, Kitap içinde asla açıkça belirtilmez; yani ortak şüphe ve acı çekmenin diğer ortamlarında okunmaya açık kalır.
YHWH Malak mezmurları, 4. Kitap'ın merkezi bölümü olan Mezmurlar 93-100 içinde bir koleksiyon oluşturur. Açılış bölümü olan Mezmurlar 90-92, topluluğun Musa'dan yaratılışa kadar uzanan çok daha uzun bir dönem boyunca zamana odaklanmasına yardımcı olmak için tarihsel ve bilgelik tonlu bir giriş sağlar; bu sayede YHWH'nin egemenliğini ve kısa vadeli bir deneyim değerlendirmesinin bunun düzgün bir şekilde takdir edilmesine izin vermeyeceğini anlamaları sağlanır. Bu merkezi bölümde YHWH'nin egemenliği tartışması, bu nedenle acı çeken ve teodise sorunlarıyla boğuşan bir topluluğa yöneltilmiştir. Bu durum sırasıyla, YHWH'nin zaman içindeki sadakati temalarını entegre eden ve YHWH'nin krallığının her şeye egemen olduğunu (Mez 103:19) keşfeden Mezmur 104'teki yaratılış yansımasından doğdukları için YHWH'nin egemenliği dilini kullanmasalar bile buna dayanan Mezmurlar 105-106'nın iki büyük tarihsel anlatısıyla zirveye ulaşan kitabın son bölümüne yol açar.
4. Kitap'ta YHWH'nin egemenliği teması yalnızca buna atıfta bulunan dildeki mezmurlardan daha yaygındır ve bu tema, ibadet eden topluluğun kendisini içinde bulduğu karmaşık durumu anlamasındaki özel ihtiyaçlarına uygulanan bir şeydir. Mezmurlarımıza dönersek, amacımız her birini 4. Kitap'taki kendi özel bağlamında okumak ve 4. Kitap'ın daha geniş bağlamında ve Psalter içindeki yerinde YHWH'nin egemenliği temasına yaptığı özel katkıları kaydetmek ve dolayısıyla mücadele eden bir topluluğa nasıl müjde sağladığını görmekektir. 4. Kitap'ta YHWH'nin egemenliğinin ilan edilmesi nihayetinde mücadele eden bir topluluğa müjde sunmakla ilgilidir. Bu, onların zorluklarına uygulanan, kendi deneyimlerini anlamlandırmalarına yardımcı olan ve YHWH'nin egemenliğinin sağladığı umut aracılığıyla deneyimlerini anlamlandırma çerçevesi sunan bir dildir.
3.2 Mezmur 93
Mezmur 93, tüm YHWH Malak mezmurlarıyla ortak bir özellik olan bir övgü mezmuru olarak sınıflandırılabilir. Bu, yaratılış ve tapınak temalarına özel bir odaklanmaya sahip olan bu mezmurların en kısa olanıdır. Nitekim YHWH'nin egemenliği burada özellikle bu iki tema aracılığıyla incelenir, ancak bunu yaparken mezmur 4. Kitap'ın açılış bölümündeki diğer şiirlerle bağlantılı olurken aynı zamanda kalan YHWH Malak mezmurları boyunca ortaya çıkacak önemli unsurlara da hazırlanır.
Mezmur 93, tapınağa yapılan bir atıfla zirveye ulaşır (v. 5). Bu, doğruluk sahiplerinin YHWH'nin huzurunda geliştiği yer olarak tapınağa odaklanmış olan Mezmur 92:12-15'e önemli bir bağlantı sağlar. Sebt günüyle ilişkili bir başlığa sahip tek mezmur olarak Mezmur 92, yaratılışın daha geniş temalarına da bağlantılar sağlar, ancak burada bunlar çim hakkındaki bilgelik gözlemi (Mez 92:7) aracılığıyla daha fazla kullanılır. Bununla birlikte, idrakten yoksun olanların orada gelişmesindeki başarısızlık, 12-15. ayetlerde doğru insanların tapınakta gelişmesiyle kontrast oluşturur.
Mezmur 93 için belki de daha az doğrudan olmak üzere Mezmur 92:3 de, YHWH'nin sadakatini ('emunah) duyurmanın iyiliğine işaret etmişti; bu, tüm nesillerin YHWH'nin avlularına girdiklerinde, yani tapınak alanına girdiklerinde Mezmur 100:5'te keşfedecekleri bir şeydir. Bu iki şiir YHWH Malak mezmurları ile 4. Kitap'ın geri kalanı arasındaki köprüleri oluştururken, aynı zamanda YHWH'nin egemenliğini O'nun sadakati bağlamında okuduğumuz ve kutladığımız anlamına da gelir. Dahası, Mezmurlar 97 ve 99'un durumunda da göreceğimiz gibi, YHWH'nin uluslar üzerindeki egemenliği teması bu şiirler boyunca giderek daha belirgin hale gelen bir temadır, bu nedenle Mezmur 100'ün tüm ulusların YHWH'nin huzuruna gelmesini kutlaması bu tema için doğal bir zirvedir.
Ulusların ayrıca Mezmur 100'de YHWH'nin iyiliğini ve kalıcı khesed’ini (lütfunu) keşfetmesi, sırayla Mezmurlar 106 ve 107'de bu temanın önemine hazırlar. Bu tema yalnızca bu mezmurlardan 4. Kitap'ın geri kalanına bir köprü oluşturmakla kalmaz; aynı zamanda 4. ve 5. Kitaplar arasındaki kilit bağlantıdır ve YHWH'nin krallığı teması o noktada açık olmasa bile kilit bir teolojik bakış açısı oluşturduğunu, Mezmurlar 145-146'da biçimsel dönüşünü öngördüğünü bir kez daha düşündürür. Mezmur 93 ile etrafındakiler arasındaki diğer bağlantılar incelenebilecek olsa da, bu bağlantılar YHWH'nin egemenliği temasının yalnızca açıkça bahseden mezmurlarla sınırlı olmadığını açık katar ve bu (en azından kısmen) YHWH Malak mezmurları ile etraflarındaki diğer şiirler arasındaki bir dizi dilbilimsel bağlantı aracılığıyla elde edilir.
Bu önemli dilbilimsel bağlantıların varlığına rağmen, mezmurun YHWH'nin egemenliğine ilişkin açılış iddiasının yeni bir şey başlatan önemli bir iddia olduğundan şüphe yoktur. Çeşitli unsurlar bu duyuruya pekâlâ hazırlanmış olabilir, ancak bu bağlantıların önemi daha açık bir şekilde sonradan anlaşılır. 3. Kitap'tan sırayla geçerek 4. Kitap'a gelen dinleyici, Mezmurlar 90-92 aracılığıyla topluluğun durumunu yorumlamanın alternatif bir yolu olasılığına hazırlanmıştır, ancak YHWH'nin egemenliği iddiası, özellikle (Mezmur 47 ışığında) eskinin bir yeniden doğrulanması olsa bile, önemli yeni bir unsur tanıtan çok önemli bir iddiadır.
Mezmur 47'den gelen arka plan önemli olabilir; çünkü burada topluluk için önemli olabileceğini başlangıçta düşünebileceğimiz dikkate değer bir eksiklik vardır. 3. Kitap, topluluğun askeri yenilgiye uğradığını ve şimdi uluslardan sözlü taciz deneyimlediğini belirterek sona ermişti. Bu nedenle YHWH'nin uluslar üzerindeki egemenliğini kurmak uygun olabilirdi. Ancak Mezmur 93 bu sorunu hiç ele almaz, ancak bunun gerçekleşmesi için gereken koşulları kesinlikle kurar. Bunun yerine, YHWH'nin yaratılışla olan ilişkisine odaklanır. Genel Yakın Doğu görüşü, yaratılışın tehlikeli ve kontrolsüz bir şey olarak kalmaya devam ettiği yönündedir, ancak bu görüş burada derhal karşılanır. Dolayısıyla 1. ayet yalnızca YHWH'nin egemen olduğunu ilan etmekle kalmaz, aynı zamanda dünyanın sıkıca kurulduğunu ve sarsılamayacağını da doğrular. Yaratılış, güvenliğinden asla emin olunamayan çeşitli güçler arasında devam eden bir mücadele olmak yerine, mezmura göre nettir - YHWH'nin egemenliği, yaratılışın O'na asla bir meydan okuma olamayacağı anlamına gelir.
Buna dair daha fazla kanıt YHWH'nin kraliyet giysilerinde görülebilir. Kutsal Kitap asla YHWH'nin kıyafetlerinin net bir genel görünümünü sunmasa da (kısmen bu da bir metafor olduğu için), örneğin giysisinin eteğinin tapınağı doldurmaya yetecek kadar olduğu Yeşaya 6:1'de olduğu gibi, bazen karakterine işaret eden ifadeler yapar. Burada vurgu, giysisinin kraliyet ihtişamına nasıl işaret ettiğindedir ve ardından 1. ayetin son kısmında dilin daha askeri bir kılığa büründüğü motif genişletilir. Nokta şudur ki, şimdi bir savaşçı olarak da giyinmiş olan YHWH (Eski Ahit için doğal bir kombinasyon), yaratılışta O'na karşı çıkacak kadar aptal olabilecek herhangi bir gücü alt etmeye hazırdır. Hiçbir şey YHWH'ye karşı çıkamayacağına göre, yaratılışın kendisi de güvende olmalıdır.
Buna dair güvenlik, sesini yükseltmiş olan nehirlerin (neharot) gücünü kaydeden mezmurun ikinci strofunda (vv. 3-4) incelenir; bu ses kükreyen bir şeye benzetilir. İngilizcede belki de daha az belirgin olsa da, nehire yapılan atıf büyük olasılıkla Kenan mitolojisinin yönlerini uyandırır. Bu durum, deniz tanrısının (Yam) da "Nehir" olarak bilindiği Ugarit metinlerinden açıkça anlaşılmaktadır.
Burada, YHWH'nin nehirlerden ve denizden (yam) daha güçlü olduğunun gösterildiğini not edebiliriz. Bu gözlem, YHWH'nin Fenike tanrılarından daha güçlü olduğu mitolojik bir okumayla ve mitolojik olmayan bir okumayla iyi çalışır. Sonuçta İsrail, yağışlı mevsimde kuru vadilerin taşacağı ve tepelerden güçlü bir şekilde akacağı nehirlerin gücünü çok iyi biliyordu; deniz ise büyük ölçüde denizci olmayan bir halk için her zaman bir tehdit olarak görülebilirdi. Ancak mitolojik bir arka plan varsa o kaotik güçlerin bir zamanlar sahip olduğu her güç artık yalnız YHWH'ye aittir. YHWH'nin egemenliği, tüm bu güçlerin O'nun önünde güçsüz bırakıldığı anlamına gelir. Bunun sonucu daha sonra son ayette çıkarılır; yaratılış nasıl güvendeyse, YHWH'nin tanıklıklarının da (edut) güvenilir olduğunu, bunun YHWH'nin kutsallığıyla tutarlı olduğunu belirtir. Eğer YHWH egemense, diğer güçler nasıl yorumlanırsa yorumlansın, O'na bağımlıdırlar ve uygun tepki ibadettir.
3.3 Mezmur 97
YHWH malak ifadesi 4. Kitap'ın bu bölümü için önemli olsa da, Mezmur 97'ye kadar onunla tekrar karşılaşmayız. Bu, Mezmur 93'ten beri YHWH'nin egemenliği temasının göz ardı edildiği anlamına gelmez. Aksine, farklı şekilde incelenir ve 4. Kitap içinde Mezmur 97'yi anlamak için ek bağlam oluşturur. Mezmur 94, herhangi bir açık krallık dilinden yoksun olduğu için 4. Kitap'ın bu bölümünde başlangıçta bir istisna gibi görünebilir, ancak YHWH "dünyanın yargıcı" olarak çağrılabileceği için (v. 2) krallık rolünü oynamaya devam ettiğine dair net kanıtlar vardır.
Mezmur 95:3, YHWH'nin krallığını bir kez daha açık bir şekilde doğrular ve tüm tanrıların üzerindeki ulu kral olduğunu vurgular. Bu kesinlikle Mezmur 93'ün mitolojik arka planı ışığında, orada geliştirilen temaların başka bir doğrulaması olarak anlaşılabilir. Yaratılış, Mezmur 95'te bir ölçüde mitolojiden arındırılmıştır; çünkü 3-5. ayetlerin ilgisi basitçe YHWH'nin yaratıcı olduğunu kaydetmektir, ancak dağların tepeleri (tanrılara erişilebildiği düşünülen yerler) ve denizin her ikisinin de YHWH tarafından yapıldığı söylendiği için mitoloji alanlarından tamamen ayrılmış değiliz.
Nitekim YHWH'nin tüm tanrılar üzerindeki ulu kral olması O'na Kenan geleneklerinin ulu tanrısı gibi davranır, ancak bu mezmur içinde bu tür tanrılar tam da YHWH yaratıcı olduğu ve bu nedenle diğer tanrıların alanları her halükarda YHWH'ye ait olduğu için hiçbir değer taşımaz. Bu unsur, YHWH'nin ulusların tanrılarından daha büyük olduğu Mezmur 96:4-6'da genişletilir; çünkü O yaratıcıdır, oysa onlar sadece değersizdir (elilim).
Tanrı gibi görünebilirler, ancak gerçeklikleri yoktur. Bu nedenle mezmur, kitlesine uluslar arasında YHWH malak olduğunu duyurmasını öğütlerken, yaratılışın güvenliğini ve YHWH'nin onun yargıcı olduğunu vurgulayarak Mezmurlar 93-95'te gelişen temaları bir araya getirir ve YHWH'nin egemenliğini doğrular. YHWH malak ifadesinin bu örneği uluslar arasında duyurulacak konuşma olduğundan, Mezmur 96'yı burada daha fazla tartışmanın dışında tutabiliriz; ancak (Mezmur 97'nin açıldığı tüm dünyanın sevinmesi çağrısını hazırlayan tüm yaratılışın kutlaması (vv. 12-13) gibi) Mezmur 97'ye açıkça hazırlık yapar.
Bu nedenle Mezmur 97, Mezmurlar 94-96 ile yakın bağlantılara sahiptir, ancak aynı zamanda YHWH malak ifadesinin açılış bildiriminin ötesine geçen Mezmur 93 ile de acil bağlantılara sahiptir. Bu burada en önemli şekilde, yaratılışın kendisinin artık sevinmeye çağrılmasında görülmektedir. Bu, Mezmur 93'ten önemli bir gelişme sağlar; çünkü oradaki nehirlerin övgüyle seslerini yükseltmiş olmaları mümkün olsa da, burada yaratılışın artık YHWH'nin övgüsüne katkıda bulunduğundan şüphe yoktur.
YHWH, teofanilerin tipik diliyle, özellikle YHWH'nin Mısır’dan Çıkış 19'daki sunumuyla 2-6. ayetlerde kendini gösterir. Burada bulutlar, ateş ve şimşek ortak motiflerini not edebiliriz. Dağların erimesi dili bir depremi düşündürüyorsa, o da Sina'yı uyandırır. YHWH'nin müthiş gücünün burada sunumu yine mitolojik dilden yararlanabilir, özellikle şimşek cıvataları bölgedeki Baal ile daha tipik olarak ilişkilendirilmiş olabileceğinden, ancak yine mesele dünyayı aydınlatan Baal'in değil, YHWH'nin şimşek cıvataları olmasıdır. Mezmur 93'te olduğu gibi, yaratılış YHWH'ye aittir, ancak bu tema daha sonra 6. ayette uluslara uzatılır; çünkü YHWH'nin göklerdeki doğruluğunun duyurulması, tüm halkların O'nun görkemini gördüğü anlamına gelir. Yaratılış sorunu ele almak için Mezmur 93'te bir kenara konan ulusların yeri, artık YHWH'nin egemenliği açısından incelenmeye başlanır, ancak elbette uluslara duyurunun önemi Mezmur 96:3'te belirtilmiştir.
Bunun sonuçları daha sonra 7-9. ayetlerde incelenir. Burada ilk nokta, bunu yapanlar utanca büründüğü için yine put tapıcılığının aptallığını göstermektir. Yalnızca YHWH'nin egemen olduğunu ve bundan uzaklaştıran her şeyin farkında olan tapınancılar, değersiz varlıkları (elilim) yücelterek aptal bir yol izlediklerini takdir ederler. 7. ayetin son satırı belirsiz olsa da, tüm tanrıları YHWH'ye tapınmaya yönlendirerek kapandığı görülmektedir.
Fonksiyonel olarak var olmadıkları gösterildiğinden (YHWH'nin onlara atfedilebilecek herhangi bir işlevi yerine getirmesi bakımından), bunların etkisi onların tapınanlarını da bunun yerine YHWH'ye hizmet etmeye yönlendirmektir. Bu okuma, YHWH'nin adalet eylemlerinde Siyon'un sevincini bildiren 8-9. ayetlere iyi bir şekilde yol açar. Bu, YHWH'nin tanrılar üzerindeki üstünlüğünün daha fazla kanıtını sağlar, bu da tanrılar üzerindeki yüceliği açısından uzamsal olarak ifade edilir. Siyon'un sevinci bu nedenle O'nun adalet eylemlerine, egemenliğinin gösterilerine ve dolayısıyla ulusların tanrılarının hiçbir güce veya gerçekliğe sahip olmadığından ve artık onun için bir tehdit olarak düşünülemeyeceğine bir tepkidir.
YHWH'nin egemenliğinin çıkarımları 10-12. ayetlerde, YHWH'nin tapınancılarının ne yapması gerektiğinin ilk keşfiyle daha da incelenir. Bu bir sevgi/nefret ikilisinde kurulur - YHWH'yi sevenler kötülükten nefret etmelidir. YHWH'ye duyulan sevgi O'nun buyruklarına sadakatle gösteriliyorsa (krş. Yasa'nın Tekrarı 6:4-5) ve YHWH bu mezmurlarda adaletiyle tanımlanıyorsa, bunun sonucu onların kötülükten nefret etmeleri gerektiğidir. YHWH'ye duyulan sevgi O'nun egemenliğinin adaletine olumlu bir bağlılıktır ve bu nedenle kötülükten nefret etmek bunun gölge tarafıdır.
Tapınancılar YHWH'yi onurlandırmalıdır, ancak O'nun sadık olanların hayatlarını kötülerin gücünden kurtarmak için koruduğunu da bilirler. Bu henüz topluluğu cezalandıran güçlü güçlere doğrudan bir atıf olmasa da, Mezmurlar 98-99'daki uluslardan bahsetmeye hazırlar. O zamana kadarki doğrular O'nun kutsallığının anılması için şükran sunabilirler. YHWH egemendir ve yaratılışta direnip karşı koyabilecek hiçbir güç yoktur ve nokta henüz açık olmasa da hiçbir siyasi varlığın da O'nun egemenliğine direnemeyeceği netleşmektedir.
3.4 Mezmur 99
Mezmur 97'ye geçişte olduğu gibi, Mezmur 99 ile kendisinden öncekiler arasındaki bağlantıları da not etmek önemlidir. Burada Mezmur 98'in uluslar temasını öne çıkardığını, O'nun egemenliği açısından çıkarımlarının daha eksiksiz bir şekilde işlenebilmesi için bu motifi Mezmur 96:10'dan aldığını belirterek başlayabiliriz. Uluslar Mezmurlar 93-97'de göz ardı edilmemiştir, ancak YHWH'nin uluslar üzerindeki egemenliğinin çıkarımını en eksiksiz şekilde geliştirenler Mezmurlar 98-99'dur. Özellikle Mezmur 98:7-9'un, YHWH'nin hem yaratılış (burada yine mitolojik unsurları içerecektir) hem de halklar için adalet getirmek üzere gelişimine işaret ettiğini belirtmeliyiz.
YHWH, herkesi yargılamaya gelen kraldır. Bunu yapma gücüne sahip olması muhtemelen Mezmur 98'de söylenen "yeni ezgi"nin, YHWH'nin kazandığı bir zafere, gücünü gösteren ve doğruluğunu uluslara açığa çıkaran bir zafere yanıt veren bir şarkı olmasındandır (Mez 98:1-2). Küçük bir özellik olsa da, Mezmur 98'in Mezmur 92'den bu yana üst yazısı olan ilk şiir olduğunu geçip giderken not etmeliyiz. Tek kelimelik başlığı (mizmor - "bir mezmur") oldukça çabuk geçilebilir, ancak burada muhtemelen Mezmur 97'den sonra küçük bir ara sağlamaya hizmet eder. Öte yandan, Mezmurlar 96-97 ile 98-99'un aynı açılış satırlarını paylaşması, onları birlikte okunan iki çift olarak okumamız gerektiğini muhtemel kılar; paylaşılan motifleri birbirleriyle etkileşim halindedir. Kısacası, Mezmurlar 98-99 önceki mezmurlardan motifler geliştirse de onlardan ayrı durmaz.
Mezmur 99'un kendisine geçtiğimizde, üç kıtadan (vv. 1-3, 4-5, 6-9) oluştuğunu, her kıtanın kral olarak YHWH ile ilgili olduğunu ve YHWH'nin kutsallığı teması üzerine inşa edildiğini not ederiz. Mezmur, YHWH'nin kutsallığını açıkça üç kez yorumlar (vv. 3, 5, 9). İlk iki örnekte kısaltılmış bir biçim ortaya çıkar; genişletilmiş biçimden önce basit "kutsaldır O" (qadosh hu') bildirimi yer alır. Bu bildirim ayrıca Mezmur 99'u, kutsallığın YHWH'nin evine uygun olduğunu gözlemleyerek kapanmış olan Mezmur 93'e bağlar. Mezmur 98:1'de zafer kazandığı kolunun da kutsal olarak tanımlanabileceği gerçeğine de bağlanır. Bu koleksiyon içinde YHWH'nin egemenliği, kutsallığı ve düşmanlarını alt etme yeteneği yakından bağlantılıdır.
4. Kitap'ın ortamının, YHWH'nin antlaşmasına olan sadakatinin veya bunun için hareket etme gücünün şüpheye açık olduğu bir ortam olduğu göz önüne alındığında, 4. Kitap'ın YHWH Malak dizisinin zirvesi olarak bunu inşa ettiği süreç bu nedenle önemlidir. İbadet aracılığıyla YHWH'nin halkı için hareket edebileceğini ve gerçekten adalet getireceğini yavaş yavaş netleştirmiştir. Ancak buradaki kutsallık vurgusu da topluluğun bu gerçeği ve bunun onlar için olası çıkarımlarını yansıtırken başka bir boyutu açık bırakır ve neden sahip oldukları deneyimlerle karşılaştıklarını açıklar. 4. Kitap içinde bunun Mezmur 106:6'ya kadar bir günah itirafına yol açmayacağı belki de önemlidir, bu nedenle YHWH'nin egemenliğinin ilanının temel olsa da tüm zorluklarını kendi başına çözmediğini belirtmek de önemlidir ve nitekim affedici bir tanrı olarak YHWH motifi de (v. 8) buna hazırlar.
Buradaki YHWH'nin egemenliğinin açılış doğrulaması da Mezmur 98'in sonuna sımsıkı bağlıdır. Burada YHWH malak bildiriminden hemen sonra, Mezmur 98:9 ile 99:1 arasında bağlayıcı bir terim olarak hizmet eden halklarla (ammim) halklara döneriz. Mezmur 98, halkları adaletle yargılamak üzere gelen YHWH'nin bildirimiyle sona ererken, Mezmur 99:1 halkların O'nun önünde titremesini ister. Bu tür bir titreme dehşet sonucunda ortaya çıkabilir, ancak YHWH'nin muhtemelen tapınaktaki sandığa atıfta bulunarak Kerubiler arasında tahta oturan biri olarak egemenlik sürdüğü dikkat çekicidir (krş. 1 Sa 4:4; 1 Kr 6:23-28; Mez 80:1). Bu, YHWH'nin kuralını ve ulusları yargılamasını tapınağına yaraşan kutsallıkla bağlar (Mez 93:5).
YHWH'nin gelişi adalet ve ibadet getirmektir ve halklar o ibadete katılması gerekenler arasındadır. Dolayısıyla YHWH'nin egemenliği yalnızca bu mezmurlarda ele alınan topluluk için değildir. Tüm yaratılış içindir ve buna halklar da dahildir, daha önce topluluk için çok zorlu kanıtlanmış halklar bile. Bunu duyurarak mezmur aynı zamanda derin bir paradoksla boğuşur; kutsallığında yaklaşılmaz olanın aynı zamanda herkes tarafından tapınılacak olmasıdır.
İkinci kıta çeviride bazı zorluklar ortaya koymaktadır. 4. ayette kralın gücünün adaleti sevdiğini bildiren bir ifademiz vardır, "güç" de burada YHWH'nin kutsallığı için bir eş anlamlı olarak anlaşılmalıdır. Bu daha sonra kutsal kral olan YHWH'nin kutsallığını (gücünde görüldüğü gibi) adalette ifade ettiğini düşündürecektir. YHWH halkı arasında adaleti çoktan yerine getirmiştir, bu nedenle halkların yaklaşan yargısı onların da İsrail'in (burada Yakup olarak adlandırılır) zaten deneyimlediğini deneyimleyeceği anlamına gelir.
Üçüncü kıta, Musa, Harun ve Samuel gibi kilit figürleri ele alan kısa bir tarihsel aralık içerir. Onlar için birleştirici bir özellik, YHWH'nin dualarına yanıt vermiş olmasıdır, ancak bu yanıtlar bulut sütununun anılmasında birbirine bağlanmıştır. YHWH yasalarını ve kararnamelerini vermiştir -kral olarak bir başka eylem- ve onlar da bunlara uymuşlardır. Kral olarak YHWH itaat edilmeyi bekleyebilir. Buna rağmen mezmur YHWH'yi affedici olan biri olarak gösterir, ancak yanlış hareketler cezalandırılır. 4. Kitap'ın topluluğu için bu artık bir umut sözüdür. Onlar da günah için disipline edilmişlerdir, ancak burada duyurulan affın onlar için etkili olacağını umabilirler; bu da Mezmur 103'te af üzerine daha büyük bir odaklanmaya hazırlar. YHWH egemendir ve bu nedenle disiplin etme hakkına sahiptir, ancak aynı zamanda affeden biridir. Kral olarak adalet getirir, ancak topluluk YHWH'ye ibadet etmeye bir kez daha çağrıldığında, O'nun aynı zamanda affettiğini bilerek bunu yapabilirler.
4. 4. Kitapta ve Ötesinde Tanrı'nın Egemenliği
Bu gözlemlerin bazılarını, 4. Kitap'taki ve özellikle YHWH Malak mezmurlarındaki YHWH'nin egemenliği dilinin, on aracılığıyla ibadet eden topluluğun ihtiyaçlarına uygulandığını bir kez daha teyit ederek birbirine bağlayabiliriz. Yani Mezmurlar 93-99'daki YHWH'nin egemenliğinin sunumu soyut bir gerçeklik sunmamaktadır. Aksine, bu mezmurları kullanan ibadet eden topluluğun ihtiyaçlarına uygulanır; böylece övgü sunarken, mevcut koşullarını yeniden çerçevelemelerini sağlayan YHWH'nin egemenliği hakkındaki kilit temalarla tanıştırırlar. Bunun nedeni, 4. Kitap'ın 3. Kitap'ın kapandığı zorlu bağlamı asla arkasında bırakmamasıdır ve kendi kapanış duası bu nedenle bu bağlamın ötesine bakmanın mümkün hale geldiği noktadır.
Ancak 3. Kitap, YHWH'ye meydan okuyan, halkına olan taahhüdüne gerçekten sadık olup olmadığını merak eden iki mezmurla kapanmışken, 4. Kitap'ın YHWH'nin egemenliğine odaklanması ibadet eden topluluğun O'nun yaratıcı olduğunu ve dolayısıyla dünyalarında tanınmış olabilecek tüm güçlerden üstün olduğunu anlamasına yardımcı olmuştur. Bu, Eski Yakın Doğu’ya hakim olan mitolojik dünya görüşleriyle etkileşimi içermiştir; bunları birçoğu tarafından gerçekçe inanılacak faktörler olarak ele alırken aynı zamanda YHWH'nin egemenliği düzgün bir şekilde tanındığında bu mitlerin güçlerini kaybettiğini, çünkü YHWH'nin tüm tanrılar üzerindeki ulu kral olduğunu göstererek onları mitolojiden arındırmıştır.
Topluluk bu tür güçler tarafından tehdit edilemez; çünkü O'na bağımlıdırlar. Bundan, YHWH'nin egemenliğinin tüm uluslar üzerinde de olduğunu görmek mümkün hale gelir; bu, tüm yeryüzünün YHWH'ye tapınmaya geldiği 4. Kitap'taki bu bölümün sonu olarak Mezmur 100'ü öngören bir noktadır. Uluslar 3. Kitap'ın sonunda topluluğu bir umutsuzluk durumu içinde bırakmış olabilir, ancak YHWH'nin egemenliğinin doğrulamaları bu kaygıları dikkatle ele almıştır; öyle ki YHWH'nin egemenliğinin doğrulanması yalnızca YHWH hakkında kilit teolojik gerçeklerin bir sunumu değil, topluluğun ihtiyaçlarına özel olarak bunların bir uygulanmasıdır.
Kitap'taki motifleri İncil'in Tanrı'nın krallığı temasına ilişkin daha geniş tanıklığına kadar takip edemeyiz. Ancak Eski Antlaşma arka planının Yeni Antlaşma’daki sonraki duyurusu için kilit bir unsur oluşturduğunu varsaymakta haklıysak, orada da benzer kalıplar bulmayı bekleriz. Yeni Antlaşma’nın YHWH Malak bildirimlerinin hiçbirini asla alıntılamadığı söylenmelidir, ancak Vahiy 19:6'da bunlara net bir atıf vardır. Göksel kalabalık, Alleluia, hoti ebasileusen kyrios ho theos [hēmon] ho pantokratōr (“Haleluya!” diyorlardı. “Çünkü Her Şeye Gücü Yeten Rab Tanrımız Egemenlik sürüyor) ilan ederken, oradaki Tanrı'nın egemenliğinin bildirimi mezmurların daha kısa ifadesinden genişletilmiştir.
Buradaki dil, bir alıntı olmasa da, Mezmur 93, 97 ve 99'un her birine kesinlikle yakın bir atıftır ve çoğu çeviride litürjik işlevine işaret edecek şekilde şiir olarak haklı bir şekilde sunulmuştur. Vahiy'in de acı çeken bir topluluğa yöneltildiği ve buradaki dilin Domitian'a ve onun "rab ve tanrı" olma iddiasına da atıfta bulunma olasılığının yüksek olduğu belirtilmelidir. Bu şeyleri ilan eden kalabalığın sesi, kükreyen dalgalar ve gürleyen gök gürültüleri gibi ses çıkararak kesinlikle etkilidir. Mezmur 93:3-4 burada arka planda yatıyorsa, şimdi bu güçlerin mitolojiden arındırılmasının etkisini görüyoruz; çünkü bunlar artık kalabalığın Tanrı'ya övgüsünün etkisini tanımlamak için kullanılabilecek seslerdir.
Fanning, ebasileusen fiilinin giriş niteliğinde olduğunu ve bu nedenle YHWH'nin egemenlik sürmeye başladığı ana işaret ettiğini savunmuştur; bu anlam YHWH malak ifadesinde olası bir arka plana sahiptir. Yine de Vahiy için Tanrı'nın her zaman egemen olduğu doğrudur, bunun özellikle tanındığı bir nokta olsa bile, dolayısıyla tanıklığını YHWH Malak mezmurlarınınkiyle birleştirir. Dolayısıyla Vahiy kitabı, erken Hıristiyan topluluğuna karşı çıkan güçlerin, aksine iddialarına rağmen nihai otoriteden yoksun olduğunu okuyucularının takdir etmesine yardımcı olmak için dikkatli bir program belirlemiştir. Tanrı'nın egemenliği geliştirilmiştir ve YHWH Malak mezmurlarından yararlanmanın topluluğun ihtiyaçlarına hitap ettiği gösterilmiştir.
KAYNAKÇA:
Barr, James. The Semantics of Biblical Language. Oxford University Press, 1961.
Block, Daniel I. The Gods of the Nations: Studies in Ancient Near Eastern National Theology. 2nd ed. Baker Academic, 2000.
Brettler, Mark Zvi. God is King: Understanding an Israelite Metaphor. JSOT Supp 76. JSOT Press, 1989.
Bright, John. The Kingdom of God: The Biblical Concept and Its Significance for the Church. Abingdon, 1953.
Brodersen, Alma. The End of the Psalter: Psalms 146–150 in the Masoretic Text, the Dead Sea Scrolls and the Septuagint. Baylor University Press, 2018. https://doi.org/ 10.1515/9783110536096.
Childs, Brevard S. Biblical Theology of the Old and New Testament: Theological Reflections on the Christian Bible. Fortress, 1992.
Childs, Brevard S. Introduction to the Old Testament as Scripture. SCM Press, 1979.
Cogan, Mordechai and Hayim Tadmor. II Kings: A New Translation with Introduction and Commentary. Anchor Bible. Yale University Press, 2008.
Creach, Jerome F. D. Discovering Psalms: Content, Interpretation, Reception. Eerdmans, 2020.
Creach, Jerome F. D. ‘“Happy are All who Take Refuge in Him”: The Theological Shape of the Psalter’. Interpretation 78 (2024): 120–130. https://doi.org/10.1177/00209643231222910.
Davis, Ellen F. ‘Psalm 98’. Interpretation 46 (1992): 171–175. https://doi.org/10.1177/ 002096439204600207.
Day, John. God’s Conflict with the Dragon and the Sea: Echoes of a Canaanite Myth in the Old Testament. Cambridge University Press, 1985.
deClaissé-Walford, Nancy, Rolf. A. Jacobson, and Beth LaNeel Tanner. The Book of Psalms. NICOT. Eerdmans, 2014. https://doi.org/10.5040/bci-00a0
Delitzsch, Franz. ‘Psalms’. In Commentary on the Old Testament. C. F. Keil and F. Delitzsch. Vol. 5. Hendrickson, 1996 (original 1888).
Fanning, Buist, Revelation. ZECNT. Zondervan, 2008.
Fernandes, Salvador. God as Rock in the Psalter. EUS 934. Peter Lang, 2013. https://doi.org/10.3726/978-3-653-02874-4.
Firth, David G. ‘Transformation of War Language in the Worship of all the Earth in Psalm 100’. Acta Theologica 32 (2021): 380–391. https://doi.org/10.38140/at.vi.5854
Gentry, Peter J. and Stephen J. Wellum. Kingdom through Covenant: A Biblical–Theological Understanding of the Covenants. Crossway, 2012.
Gillmayr-Bucher, Susanne. ‘“The Rivers Have Lifted up their Voice”: Imagining the Mighty Waters in Psalm 93’. OTE 32 (2019): 378–397. https://doi.org/10.17159/23123621/2019/v32n2a7.
Grindheim, Sigurd. Introducing Biblical Theology. Bloomsbury, 2013.
Gunkel, Herman and J. Begrich. Einleitung in die Psalmen. Vandenhoeck & Ruprecht, 1933.
Ho, Peter C. W. ‘The Macrostructural Design and Logic of the Psalter: An Unfurling of the Davidic Covenant’. Pages 36–62 in Reading the Psalms Theologically. Edited by David M. Howard Jr. and Andrew J. Schmutzer. Studies in Scripture and Biblical Theology. Lexham Academic, 2023.
Howard, David M., Jr. The Structure of Psalms 93–100. BJS 5. Eisenbrauns, 1997.
Jeon, Jeong Koo. Biblical Theology: Covenants and the Kingdom of God in Redemptive History. Wipf & Stock, 2017. Longman, Tremper, III. ‘Psalm 98: A Divine Warrior Victory Song’. JETS 27 (1984): 267–274.
Mays, James Luther. ‘The Language of the Reign of God’. Interpretation 47 (1993): 117–126. https://doi.org/10.1177/002096430004700202.
McKelvey, Michael G. Moses, David and the High Kingship of YHWH: A Canonical Study of Book IV of the Psalter. GD 55. Gorgias Press, 2014. https://doi.org/10.31826/9781463236151.
Mounce, Robert H. The Book of Revelation. 2nd ed. Eerdmans, 1997.
Mowinckel, Sigmund. The Psalms in Israel’s Worship. 2 vols. Basil Blackwell, 1967. Niehaus, Jeffrey J. God at Sinai: Covenant and Theophany in the Bible and Ancient Near East. Zondervan, 1995.
Peels, H. G. L. ‘The Kingdom of God in the Old Testament’. In die Skriflig 35 (2001): 173–189. https://doi.org/10.4102/ids.v35i2.554.
Scobie, Charles. The Ways of Our God: An Approach to Biblical Theology. Eerdmans, 2003. Selman, Martin. ‘The Kingdom of God in the Old Testament’. TynBul 40 (1989): 161–183. https://doi.org/10.53751/001c.30539
Seybold, Klaus. Die Psalmen. HZAT. Mohr Siebeck, 1996.
Sylva, Dennis. ‘The Rising ָנהרָות of Psalm 93: Chaotic Order’. JSOT 36 (2012): 471–482. https://doi.org/10.1177/0309089212438006.
Tate, Marvin E. Psalms 51–100. WBC. Word Books, 1990.
Wallace, Robert E. The Narrative Effect of Book IV of the Hebrew Psalter. SBL 112. Peter Lang, 2007. https://doi.org/10.3726/978-1-4539-0752-8.
Waltke, Bruce K. and James M. Houston. The Psalms as Christian Praise: A Historical Commentary. Eerdmans, 2019.
Willgren, David. The Formation of the ‘Book’ of Psalms: Reconsidering the Transmission and Canonization of Psalmody in Light of Material Culture and the Poetics of Anthologies. FAT 2/88. Mohr Siebeck, 2016. https://doi.org/10.1628/978-3-16-154937-3
Wilson, Gerald H. The Editing of the Hebrew Psalter. SBLDS 76. Scholars Press, 1985.