Pavlus’un Yasa Öğretisine Hermenötik Bir Çözüm

Hermenötik Çözümün Kabul Görmesi

Akademisyen Douglas J. Moo, Pavlus teolojisi üzerine yazdığı eserinde şöyle der: “Brian Rosner, Pavlus’un kendi öğretisinde Yasa’nın öğretisini ne kadar çok şekilde benimsediğini göstermiş ve bana oldukça ikna edici gelen bir sonuca ulaşmıştır. Pavlus, Yasa’yı bağlayıcı bir norm olarak dayatmasa da onu ‘bilgelik’ olarak yeniden sahiplenmekte ve özünü kendi öğretisine entegre etmektedir.”

Benzer şekilde Thomas R. Schreiner de bu çalışmayı “Pavlus’un Yasa anlayışı üzerine faydalı bir araştırma” olarak tanımlar ve yalnızca “Yasa’nın ortadan kaldırılması” dilinin Pavlus’un görüşünü açıklamak için yetersiz olduğunu belirtir. Çünkü Pavlus’un yazılarında yalnızca “iptal” değil, aynı zamanda “tamamlama” ve “yerine getirme” temaları da bulunmaktadır. Bununla birlikte özellikle Reform geleneğindeki bazı çevrelerden itirazlar gelmiştir. Bu çevrelerde, Yasa’yı hukuksal bir zorunluluk yerine “bilgelik” olarak okumanın onun ahlaki otoritesini ve pratik yararını azaltacağı yönünde endişeler doğmuştur. Ancak burada açıklığa kavuşturulması gereken önemli bir nokta vardır: Yasa’yı “bilgelik” olarak okumak, onun önemini azaltmaz; aksine daha derin ve daha yüksek bir ahlaki standart ortaya koyar.

Bu yaklaşım yalnızca Pavlus’un mektuplarında değil, aynı zamanda İsa’nın öğretilerinde ve hatta Lutheran ile Reformcu ilmihallerde de görülebilir. Özellikle “çalma” ve “öldürme” yasaları üzerinden bu durum açık biçimde anlaşılmaktadır. Göreceğimiz gibi, Yasa’yı yalnızca “çiğnenmemesi gereken bir hukuk kodu” olarak okumaktan ziyade “bilgelik” olarak okumak, insanın yalnızca dış davranışlarını değil, yüreğini ve niyetlerini de dönüştürmeyi amaçlar.

Yasa Bilgelik Olarak

Yasa’nın “bilgelik” olarak anlaşılması düşüncesinin temeli daha Musa’nın sözlerinde atılmıştır. Yasa'nın Tekrarı 4:6’da Musa İsrail halkına şöyle der: “Onlara sımsıkı bağlanın. Çünkü ne denli bilge ve anlayışlı olduğunuzu uluslara bunlar gösterecek. Bu kuralları duyunca, uluslar, ‘Bu büyük ulus gerçekten bilge ve anlayışlı bir halk!’ diyecek.” Burada Yasa yalnızca uyulması gereken kurallar bütünü değildir; ulusların önünde Tanrı halkının bilgeliğini gösteren bir yaşam biçimidir. Benzer düşünceler Mezmurlar ve Özdeyişler kitaplarında da görülür:

“RAB’bin yasası yetkindir, cana can katar. RAB’bin buyrukları güvenilirdir, saf adama bilgelik verir.” (Mezmurlar 19:7)

“Buyrukların beni düşmanlarımdan bilge kılar. Çünkü her zaman aklımdadır onlar.” (Mezmurlar 119:98)

“Kutsal Yasa’yı yerine getiren çocuk akıllıdır.” (Süleyman'ın Özdeyişleri 28:7)

Bu ayetlerde Yasa’nın temel işlevi cezalandırıcı hukuk sistemi olmak değil, insanı bilgeleştiren ilahi rehber olmaktır.

Musa Yasası’nın ahlaki yapısı yaratılıştaki ahlaki düzene dayanır. Christopher Wright bu konuda şunu söyler: Musa Yasası’nda itaat yalnızca antlaşma yapan ve kurtaran Tanrı’ya değil, aynı zamanda yaratılış düzenini kuran Tanrı’ya yöneliktir. Çünkü yaratılışın kendisi belirli bir düzen, yapı ve ahlaki temel üzerine kurulmuştur. Yaratılış 1. bölümde dünya kaos değil, düzenli bir yaratılış olarak sunulur. Bu da insanın ahlaki yaşamı için nesnel bir temel oluşturur. İnsan kendi ahlakını tamamen keyfi biçimde icat etmez; çünkü Tanrı’nın yarattığı dünyanın belirli bir “şekli” vardır. Dolayısıyla insandan beklenen ahlaki yaşam da bu yaratılış düzenine uygun olmalıdır.

Oliver O’Donovan da Yasa’nın, yaratılış düzeninin bilgece ifade edilmiş biçimi olduğunu söyler. Yani Yasa, Tanrı’nın evrene yerleştirdiği ahlaki düzenin sözlü açıklamasıdır. Pavlus da Yasa’yı tam bu anlamda yaşam bilgeliği olarak okur. O, Yasa’yı yalnızca dışsal kurallar listesi olarak değil, insanın içine işleyen ve yaşamı şekillendiren ilahi hikmet olarak değerlendirir. Pavlus Yasa’yı içselleştirir, onun ilkelerini genişletir ve yaratılış düzeniyle Tanrı’nın karakterine dayanan yönlerini vurgular. Bu durum özellikle “çalma” ve “öldürme” yasalarını kullanış biçiminde görülebilir. Pavlus bu buyrukları yalnızca teknik suç tanımları olarak ele almaz. Örneğin “çalma” yasağı sadece başkasının malını almamayı değil, aynı zamanda çalışkanlık, paylaşım ve başkalarına yardım etmeyi de içerir. Efesliler 4:28’de şöyle der: “Hırsızlık eden artık hırsızlık etmesin. Tersine, kendi elleriyle iyi olanı yaparak emek versin; böylece ihtiyacı olanla paylaşacak bir şeyi olsun.”

Burada Pavlus yalnızca “çalma” eylemini yasaklamaz; pozitif bir bilgelik öğretisi geliştirir. İnsan yalnızca kötülükten kaçınmamalı, iyilik üretmelidir. Aynı durum “öldürmeyeceksin” buyruğunda da görülür. İsa dağdaki vaazında bu buyruğu yalnızca fiziksel cinayetle sınırlamaz; öfke, hakaret ve nefretin de aynı ruhsal kökten geldiğini öğretir. Böylece Yasa dış davranıştan yüreğin durumuna taşınır. Dolayısıyla Yasa’yı “bilgelik” olarak okumak, onu zayıflatmak değil; aksine daha derinleştirmektir. Hukuksal yaklaşım genellikle “en az neyi yaparsam suçlu olmam?” sorusunu sorar. Bilgelik yaklaşımı ise “Tanrı’nın karakterine uygun yaşam nasıl olur?” sorusunu sorar. Pavlus’un yaklaşımı tam olarak budur. Hristiyan artık Yasa’nın altında değildir; fakat Yasa’nın işaret ettiği yaratılış düzenine, Mesih’in sevgisine ve Tanrı’nın bilgeliğine göre yaşamaya çağrılmıştır.

Çalmayacaksın Buyruğu

Pavlus mektuplarında “çalma” konusuna üç kez değinir. İlk olarak Romalılar 2:17–24’te On Emir’deki “çalmayacaksın” buyruğuna gönderme yapar ve bunu hukuksal yükümlülük diliyle ele alır. Burada dikkat çekici olan nokta, Pavlus’un Yahudi muhataplarına Yasa’yı çiğneyip çiğnemedikleri konusunda meydan okumasıdır. Pavlus’a göre Yahudiler için Yasa hâlâ uyulması gereken ve ihlal edilmemesi gereken bağlayıcı bir hukuk düzenidir. Ancak Romalılar 13:8–10’da Pavlus aynı buyruğu bu kez Hristiyanlar bağlamında kullanır. Burada “çalmayacaksın” buyruğu sevginin Yasa’yı tamamlaması bağlamında ele alınır. Pavlus’un amacı Hristiyanların yalnızca belirli yasaları teknik anlamda “yerine getirmesi” değildir. Tam tersine, Yasa’nın altında olmamanın ahlaki serbestlik anlamına gelmediğini vurgular. Sevme yükümlülüğü, Yasa’yı tamamlayan şeydir.

Pavlus’un temel düşüncesi şudur: Komşunu sevmek, Yasa’nın hedefidir. Bir kişi zina etmeyebilir, öldürmeyebilir, çalmayabilir ya da başkasının malına göz dikmeyebilir; ama yine de komşusunu gerçekten seviyor olmayabilir. Ancak kişi komşusunu gerçekten seviyorsa, yalnızca Yasa’yı ihlal etmemekle kalmaz, Yasa’nın asıl amacını da yerine getirir. Böylece sevgi, Yasa’nın gerçek niyetini açığa çıkarır. Pavlus’un üçüncü örneği Efesliler 4:28’dedir: “Hırsızlık eden artık hırsızlık etmesin. Tersine, kendi elleriyle iyi olanı yaparak emek versin; böylece ihtiyacı olanla paylaşacak bir şeyi olsun.” Burada Pavlus yalnızca “çalma” eylemini yasaklamakla kalmaz. Yaratılış 2:15’te temeli atılan çalışma sorumluluğunu düşünerek buyruğu derinleştirir. İnsan yalnızca çalmamalı değil; dürüst şekilde çalışmalı ve başkalarıyla paylaşmalıdır. Böylece Pavlus, “çalmayacaksın” buyruğunu yaşam bilgeliğine dönüştürmektedir. Bu yaklaşım, Yasa’nın “bilgelik” olarak yeniden sahiplenilmesinin açık bir örneğidir.

Benzer bir yaklaşım Heidelberg Kateşizmi’nde de görülür. 111 ve 112. kısımlarda “çalmayacaksın” buyruğu yalnızca açık hırsızlık ve soygun yasağı olarak okunmaz. Kateşizm şöyle der: “Tanrı’nın gözünde hırsızlık yalnızca açık soygun değildir; komşumuzun malını hileyle elde etmeye yönelik her türlü düzenbazlık da buna dahildir.” Buna eksik tartı kullanmak, sahte ticaret yapmak, sahte para üretmek ve aşırı faiz uygulamak gibi örnekler de dahildir. Kateşizm ayrıca açgözlülüğün de Tanrı tarafından yasaklandığını öğretir.

Daha da önemlisi, Efesliler 4:28’e paralel şekilde, “çalmayacaksın” buyruğunun yalnızca kötü davranıştan kaçınmak değil, ihtiyaç içindekilere yardım edecek biçimde dürüst çalışmayı gerektirdiğini söyler. Benzer biçimde Martin Luther’in Küçük Kateşizm adlı eserinde de bu buyruğun kapsamı genişletilir: “Komşumuzun parasını ya da malını haksız yollarla almamalı; aksine onun malını ve gelirini korumasına ve geliştirmesine yardımcı olmalıyız.” Burada da görüldüğü gibi Yasa yalnızca “yasak” değildir; aktif sevgiye yönlendiren bilgeliktir.

Öldürmeyeceksin Buyruğu

Pavlus “öldürmeyeceksin” buyruğunu nasıl okumaktadır? (Mısır'dan Çıkış 20:13; Yasanın Tekrarı 5:17). Romalılar’da bu buyruğun etkisi, Pavlus’un Yasa’yı bilgelik olarak okuduğunun başka bir örneğidir. Pavlus Romalılar’da “öldürme” buyruğuna iki kez doğrudan gönderme yapar. Bunun için Septuaginta’daki On Emir’de kullanılan φόν- (“cinayet/öldürme”) kökünü kullanır. İlk örnek Romalılar 1:29–31’deki kötülük listesinde görülür. Bu listede açgözlülük ve anne-babaya karşı gelme gibi On Emir’le bağlantılı başka günahlar da bulunmaktadır. Bu pasaj Pavlus’un hâlâ Yasa’yı Mesih dışında yaşayanların davranışlarını mahkûm etmek için kullandığını gösterir.

Fakat Pavlus’un “öldürmeyeceksin” buyruğunu nasıl kullandığını tam anlamıyla kavramak için Eski Antlaşma ve Yahudi geleneğindeki kullanımına da bakmak gerekir. Yahudi düşüncesinde cinayet, toplum karşıtı günahların en büyüğü olarak görülüyordu; sevginin tam karşıtıydı. Ayrıca “öldürme” kavramı yalnızca fiziksel cinayet anlamında değil, toplumsal adaletsizlik, öfke ve yıkıcı sözler için de mecazi olarak kullanılabiliyordu. Bu nedenle Pavlus’un Romalılar’da cinayetle bağlantılı birçok ifade kullanması dikkat çekicidir. Örneğin Romalılar 3:13–15’te öldürücü sözlerden söz eder: “Engerek zehiri var dudaklarının altında.” Ve ardından: “Ayakları kan dökmeye seğirtir.” Burada yalnızca fiziksel şiddet değil, yıkıcı konuşmalar da “öldürücü” olarak değerlendirilir.

Romalılar 7:11’de Pavlus günahı kişileştirir ve onu “öldüren” bir güç olarak tanımlar. Romalılar 8:35–36’da Tanrı uğruna öldürülmekten ve zulüm görmekten söz eder. Romalılar 11:3’te İlyas’ın şu sözünü aktarır: “Ya Rab, peygamberlerini öldürdüler.” Romalılar 12:14, 17–21’de ise Tanrı halkına zulmedenlerden bahseder. Ayrıca Romalılar 14:13, 15, 20 ve 21’de güçlü imanlıların zayıf kardeşlerini “mahvetmemeleri” konusunda uyarıda bulunur. Bütün bunlar gösteriyor ki Pavlus, imanlıların Yasa altında olduğunu söylemeden bile “öldürmeyeceksin” buyruğunun ruhunu ahlaki öğretisinin merkezine yerleştirmektedir. Bu noktada İsa Mesih’in Matta 5. bölümdeki açıklaması son derece önemlidir. İsa buyruğu içselleştirir ve şöyle der: “'Öldürmeyeceksin’ dendiğini duydunuz… Ama ben size diyorum ki, kardeşine öfkelenen herkes yargılanacaktır.”

İsa’ya göre nefret ve öfke, cinayetin dışa vurulmamış köküdür. Böylece mesele yalnızca fiziksel eylem olmaktan çıkar; yüreğin durumuna iner. Aynı bölümde İsa şunu da öğretir: “Sunakta adak sunarken kardeşinin sana karşı bir şeyi olduğunu hatırlarsan, önce git onunla barış.” Yani Tanrı, nefret taşıyan birinin ibadetini kabul etmez. Heidelberg Kateşizmi de benzer biçimde “öldürmeyeceksin” buyruğunu genişletir. Şöyle öğretir: “Komşumu düşüncelerimle, sözlerimle, bakışımla ya da hareketlerimle küçümsememeli, ondan nefret etmemeli ya da ona zarar vermemeliyim.” Kateşizm ayrıca kıskançlık, öfke, nefret ve intikam arzusunun Tanrı’nın gözünde gizlenmiş cinayet biçimleri olduğunu söyler. Dolayısıyla “öldürmeyeceksin” buyruğu yalnızca insan öldürmemek değildir; komşuyu sevmek, sabırlı olmak, merhamet göstermek ve hatta düşmana iyilik yapmak anlamına gelir.

Aynı düşünce Martin Luther’in Küçük Kateşizm’inde de görülür: “Komşumuza bedeninde zarar vermemeli; aksine her fiziksel ihtiyacında ona yardım edip destek olmalıyız.” Böylece hem Pavlus’un öğretisinde hem İsa’nın sözlerinde hem de Reform geleneğinde Yasa, yalnızca ihlal edilmemesi gereken kurallar değil; Tanrı’nın karakterini ve sevgi dolu yaşamını öğreten kutsal bilgelik olarak anlaşılmaktadır. Mesih’e iman edenler artık Yasa’nın altında, yani bağlayıcı bir hukuk sistemi altında değildir. Ancak bu, Musa Yasası’nın geçersiz ya da değersiz olduğu anlamına gelmez. Musa Yasası hâlâ Tanrı’nın esinlenmiş Sözü’dür. Onu okumak bizi Mesih İsa’ya iman aracılığıyla kurtuluş için bilge kılar ve her iyi iş için donatır (2 Tim. 3:15–16).