Üçlübirlik İnancı Tutarsız mı?

  Bu yazının amacı Hristiyan inancındaki Üçlübirlik doktrininin tutarsızlığına dair Jefrey Jay Lowder’ın ileri sürdüğü argümanının[1] bir eleştirisini sunarak Üçlübirlik doktrinin tutarsız olmadığını göstermektir. Ayrıntılı bir Üçlübirlik doktrini analizi ise bu yazının amacı kapsamında olmayacaktır. Üçlübirlik öğretisinin mantıksız olduğunu öne süren itiraz ya da sorularda, genelde bu öğretinin çelişkili olduğu ya da ne anlama geldiğinin anlaşılmadığı ifade edilmektedir. Oxford Üniversitesi’nden Alister McGrath’in bu konuda gülümseten bir hikayesi vardır. McGrath Kuzey İrlanda’da geçen çocukluk yıllarında bir Anglikan kilisesine gitmektedir. Kilisede her bir ibadette Atanasyus inanç açıklamasının okunduğunu anlatır. Atanasyus inanç açıklamasını duymamış olabilirsiniz. Ama bu bildiride şöyle bir ifade geçer: ‘Baba kavranılamaz, Oğul kavranılamaz, Kutsal Ruh kavranılamazdır.’ Bir defasında bu inanç açıklaması okunurken yan tarafta hafif sağır olan bir çiftçinin şöyle bağırdığını duyar: ‘Bütün bu lanet şey anlaşılmıyor zaten’.[2] Bu, insanda tebessüme neden olan bir tepkidir. Çünkü gerçekten de Üçlübirlik kesinlikle anlaşılması zor bir öğretidir. Ama elbette bir şeyin anlamanın güç olması, onun mantıksız olduğunu göstermez. Bu ikisi farklı şeylerdir. Lowder’ın argümanı ise anlaşılmazlık üzerinden değil çelişki iddiası üzerinden hareket eder. Buna karşın gördüğüm kadarıyla bu argümandaki temel problemler bu öğretinin ne söylediğinin anlaşılmamasından kaynaklanır. Bu nedenle bazı noktalara açıklık getirmek çelişki iddialarını bertaraf etmede önemli bir işleve sahip olacaktır.

Tutarsızlık Argümanının Kısa Analizi

Lowder, oluşturduğu argümanın sağlam olup olmadığını tartışmaktan ziyade geçerli olduğunu ileri sürmekte ve bu şekilde Üçlübirlik’in tutarsız olduğuna ilişkin bir argüman ortaya koymaya çalışmaktadır. İyi bir argümanın olmazsa olmaz üç unsuru vardır: (1) geçerli olması; (2) öncüllerin doğruluğu ve (3) öncüllerin açık ve net olması. Bir argümanın geçerli olması mantıksal yapı açısından elbette önemlidir ve bu iyi bir argümanın gerekli koşuludur; ama yeterli koşulu değildir. Öncüllerin sonuçları belirleyeceğini dikkate alırsak, argümanın niteliği açısından öncüllerin doğruluğunun en az mantıksal yapının geçerli olması kadar önemli olduğunu idrak ederiz. Lowder’ın argümanında kullandığı öncüllerin ise birkaç noktada belirli varsayımlara sahip olduğu görülür. Öncelikle (1) numaralı öncülde tek bir Tanrı’nın olduğu ve O’nun Baba Tanrı ile özdeş olduğu söylenir. Fakat Hristiyan inancında tek Tanrı ile kastedilen Üçlübirlik Tanrı’dır ki ironik bir şekilde bu önerme Üçlübirlik doktrininin doğru olması kabulü üzerinden dile getirilir. Dolayısıyla “Üçlübirlik doktrini doğruysa[3]” diye başlayan bir cümlenin “tam olarak bir Tanrı yani Baba Tanrı vardır” ile bitmesi tutarsızlık oluşturmaktadır. Yeni Antlaşma metinlerine baktığımızda Grekçe Tanrı (theos) ifadesinin çoğunlukla Baba Tanrı’yı işaret etmek için kullanıldığı açık bir gerçektir.[4] Fakat buradan Tanrı’nın Baba ile özdeş olduğu çıkarımı yapılamaz. Çünkü Yeni Antlaşma metinleri ayrıca Oğul ve Kutsal Ruh için de Tanrı ifadesini kullanmaktadır.[5] Tanrı sözcüğünü çoğunlukla Baba Tanrı için kullanılmasının nedeni -Yeni Antlaşma uzmanlarının ifade ettiği gibi- Baba ve Oğul kişileri arasında ayrımı yapabilmektir. Özellikle Yuhanna Müjdesi’nin başlangıcında bu yapılmaktadır.[6] Söz’ün ezeli ve yaratıcı olan Tanrı olduğu söylenirken, aynı zamanda Grekçe gramer yapısı aracılığıyla Söz’ü Baba Tanrı’dan ayırmaktadır. İlk ayetin ikinci cümlesinde Söz’ün Tanrı ile birlikte olduğu söylenir. Burada Türkçeye “ile” şeklinde çevrilen Grekçe sözcük sahip olunabilecek en yakın ilişkiyi ima eden yüz yüze bir ilişkiye işaret etmektedir.[7] Bununla birlikte mantıksal olarak da Sözün Tanrı olmasına karşın Tanrı ile özdeş olmadığı görülmektedir. James White’ın belirttiği gibi eğer bunu kastetseydi o zaman çelişkili konuşmuş olurdu. Eğer Söz ve Tanrı ifadeleri özdeş ise o zaman bu iki sözcük birbirleri yerine kullanılabilir olacaktır. O zaman Söz nasıl kendisi ile birlikte olabilir?[8] Bununla birlikte Lowder’ın argümanındaki (4) numaralı öncülün (T2) ve (T3) öncüllerinden hareketle vardığı sonuç muğlak olup kullanılan “aynı değil” ve “aynı töz” gibi terimler açık ve seçik değildir. Yukarıda belirttiğim gibi öncüllerin açık ve net olması bir argümanın kalitesini belirleyen en önemli unsurlardandır. Fakat kanımca Lowder’ın argümanı iki sebepten ötürü –öncüllerin net olmaması ve hatalı olması– nedeniyle başarısız bir argümandır. Bu sebepleri biraz daha açıklamama izin verin. Hristiyan inancındaki Üçlübirlik doktrini şu şekilde formüle edilebilir: