Tanrı’nın isimleri, Tanrı’nın insanlarla olan ilişkisinde kendini açıkladığı unvanları, sıfatları ve metaforları ifade eder. Tanrı’nın isimleri, RAB’bin kendini İsrail’e göstermesiyle ortaya çıkar; bu görünüm, Tanrı’nın Baba, Oğul ve Kutsal Ruh’u da içerecek şekilde açığa çıkmasıyla doruğa ulaşır. Kutsal Kitap’taki ilahi isimler, Tanrı’nın kendini göstermesinin ayrılmaz bir parçasıdır. Bunlar, uygun yorumlama ilkeleri kullanılarak Kutsal Kitap’ın hikayesi boyunca en iyi şekilde incelenebilir. Tanrı’nın birincil isimleri ve birçok unvanı ilk olarak Eski Antlaşma’da açıklanır. Kutsal Kitap ayrıca Tanrı’nın isimleri hakkında açık ifadeler içerir; bu, özellikle “Rab” olarak çevrilen kişisel ismi YHWH (Yahweh) için geçerlidir.
Bu isimler ve işlevleri, Tanrı’nın doğasını ortaya çıkarır ve İsrail’e Tanrı ile olan ilişkilerini öğretir. Tanrı, tarihin ilerlemesiyle kendi isimleri hakkında daha fazla bilgi verir. Mesih’te işleyen Tanrı, Eski Antlaşma’da adı geçen Tanrı iş başındadır. Bu, kullanılan isimlerden, özellikle de Tanrı’nın “Rab” ismiyle tanımlanmasından anlaşılabilir. Bu isim, Grekçe Eski Antlaşma’da YHWH’nin Kyrios (“Rab” anlamına gelen Grekçe kelime) olarak çevrilmesiyle Yeni Antlaşma’ya geçer. Müjdenin gelmesiyle, Tanrı’nın kimliği hakkında yeni bir şey ortaya çıkar: İsa Mesih, Kutsal Ruh ile birlikte O’nun ismine dahil edilir. Kutsal Kitap, Kilise’ye, Yahudiler ve Yahudi olmayanlar dahil tüm insanların, adı ve kimliği Baba, Oğul ve Kutsal Ruh’ta bir olan Tanrı ile nasıl ilişki kuracaklarını öğretir.
Bir isim kişinin kimliğini ortaya çıkarır. Kutsal Kitap’taki ilahi isimler, Tanrı’nın kimliğini bilmek için vazgeçilmezdir. Tanrı kimdir? Ve nasıl biridir? Kutsal Yazılar’da adı geçen Tanrı’yı tanımak, O’na güvenmemizi ve O’nun adının yüceliği için kilisenin evrensel misyonuna sadık kalmamızı sağlar.
Tanrı’nın İsimlerini İncelemek İçin İlkeler
Tanrı’nın isimlerini incelemek için önemli metodolojik hususlar vardır. İlk olarak, Kutsal Yazıların Tanrı’nın isimleri hakkında açıkça söylediklerine dikkat etmeliyiz. Örneğin, Tanrı Musa’ya ismini açıklar (Mısır’dan Çıkış 3); ve Yeni Antlaşma’da bize İsa’ya her ismin üstünde bir isim verildiği söylenir (Filipililer 2:9-11). Tanrı’nın isimlerinin yorumlanmasında dilbilimsel ilkeler rehberlik etmelidir. Bağlamı dikkate almanın yanı sıra, etimolojiyi de dikkatli kullanmalıyız. Kutsal Kitap’ta yapıldığı gibi ilerlemek en güvenli yoldur. Örneğin, Kutsal Yazılar YHWH’nin anlamını (Mısır’dan Çıkış 3:15) ve İsa’nın isminin anlamını (Matta 1:21) açıklar.
Tanrı’nın ismi hakkında açıkladıklarını gözlemlemeliyiz. Rab kendini önce El Shaddai olarak, daha sonra ise YHWH olarak daha tam bir şekilde açıklar (Mısır’dan Çıkış 6:2-5). Yine de, bu aynı Tanrı’dır. YHWH, Musa’ya, kendisinin atalarla antlaşma yapan Tanrı olduğunu söyler (Mısır’dan Çıkış 3:15). Yeni Antlaşma’da Tanrı, adının Oğul ve Ruh’u da içerdiğini açıklar (Matta 28:20). Ancak bu tek Tanrı, hala ataların Tanrısıdır (Matta 22:32).
Son olarak, Kutsal Kitap’ın ilahi isimler hakkında ne söylemediğine dikkat etmeliyiz. Kutsal Yazılar, İsrail’e Tanrı’nın adını tılsım veya sihirli formül olarak kullanmasını asla öğretmez. Aynı şekilde, Tanrı’nın adına saygı duyulmasına rağmen, Kutsal Kitap bize onun adını telaffuz etmememizi veya söylemememizi asla söylemez.1
Eski Antlaşma’da Tanrı’nın İsimleri
Tanrı’nın İsimleri
Tanrı’nın en yaygın İbranice isimleri YHWH (Yahweh), Elohim ve Adonay’dır. Yahweh’in birçok bileşik formu vardır, özellikle Yahweh Sabaoth (“Orduların Rabbi”) ve Elohim’in eşanlamlıları, örneğin Eloah ve El ile onun bileşik formları, özellikle El-Shaddai. Kral, Yaratıcı, Baba, Kutsal Olan, Kurtarıcı ve Kaya gibi unvanlar vardır. Bu isimler, çeşitli kombinasyonları ve diğer birçok tanımlamaları ile dikkat çekicidir. Bu makale sadece bunlardan birkaçını vurgulamaktadır.
Tanrı’nın İsimlerinin Ortaya Koydukları
El, Eloah’ın çoğulu Elohim 2500’den fazla kez geçmektedir. Bu kelimeler, İngilizcedeki “God” veya Yunanca’daki ‘theos’ gibi, İbranice’de tanrı anlamına gelen temel kelimelerdir. İlahi kimliği şekillendiren şey, genel unvanlar değil, Tanrı’nın sözleri, işleri ve yollarıdır. Tanrı’nın eylemleri sayesinde isimleri benzersiz anlamlar kazanır.
YHWH, Eski Antlaşma’da 6828 kez geçmektedir. Ayrıca dolaylı olarak Yeni Antlaşma’da yoğun olarak kullanılmaktadır. YHWH, Tanrı’nın kendi varlığı gibi soyut gerçekleri ifade edebilir, çünkü YHWH, “var olmak” anlamına gelen İbranice bir kelimeden türemiştir (Mısır’dan Çıkış 3:14). Ancak Kutsal Kitap bağlamında bu isim, Tanrı’nın kişisel, mevcut ve sadık olduğunu öğretir. YHWH, Tanrı’nın antlaşma adıdır (Mısır’dan Çıkış 6:2-8). İsrail itaat etmediğinde, yeni bir antlaşma vaat eden YHWH’dir (Yeremya 31:31-34).
Diğer ilahi isimler bu ismin etrafında toplanma eğilimindedir. “Orduların Rabbi” (286 kez) neredeyse her zaman YHWH ile birlikte geçer. Kral Davut’un etkisi, “Rab, orduların Tanrısı onunla birlikteydi” (2. Samuel 5:10) diye arttı. İbranice’de YHWH Elohim Sabaoth olarak geçer. “Ordular” terimi, göksel güçler ve İsrail orduları da dahil olmak üzere Tanrı’nın ordularını ifade eder. YHWH kraldır, egemen güce sahip bir savaşçıdır. Adon unvanı da Tanrı’nın egemenliğini gösterir; çoğul hali Adonay (456 kez) özellikle önemlidir.
Daha sonra Yahudiler YHWH’yi telaffuz etmeyi bırakıp Adonay veya Hashem (“isim”) kelimelerini tercih ettiler. Ancak, Tanrı’nın isminin telaffuz edilmemesi geç bir dönemde gelişti. Daha önce Levililer kutsamalarda bu ismi telaffuz ediyorlardı (Çölde Sayım 6:24-27). Halk bu ismi hatırlıyordu (Çıkış 20:24; 23:13) ve ona uygun yeminler ediyordu (Yasa’nın Tekrarı 6:13). Mezmurlar, YHWH’nin telaffuz edildiğini doğrular: bu isim ilan edilmeli (Mezmurlar 22:22), kutsanmalı (Mezmurlar 100:4), söylenmeli, övülmeli ve yüceltilmelidir (Mezmurlar 66:2; 7:18).2 Tanrı samimiyet arzuluyordu ve kutsal olmasına rağmen, isminin bir vahiy ve kutsama kaynağı olmasını istiyordu.
Tanrı’nın Baba olarak adlandırılması bu yakınlığı yansıtmaktadır. Tanrı, İsrail’i antlaşma ilişkisini ifade eden oğlu olarak tanımlamaktadır (Mısır’dan Çıkış 4:22-23). Bu nedenle, İsrail’in sadık olamama durumu özellikle acınasıdır (Hoşea 11:1-4). Yeşaya’nın sonuna doğru, Baba olarak Tanrı’ya yönelik kederli bir itiraf vardır (63:16-17). Tanrı, adını bir yere yerleştirdiğinde, Tanrı’nın varlığı da oradadır (Yasa’nın Tekrarı 12:5). Adı, kendisini temsil eder.3 Tanrı’nın adı bir varlığa verildiğinde, bu onun sahipliğini gösterir. Tanrı’nın adı sandığa (2. Samuel 6:2), tapınağa (1. Krallar 8:43), Yeruşalim’e (Yeremya 25:29) ve en önemlisi seçilmiş halkına (Çölde Sayım 6:27) verilmiştir.
Tanrı’nın Halkının O’nun Adına Verdiği Yanıt
Rab, halkının üzerinde adını ilan ederek adını yüceltmeyi seçti (1. Samuel 12:22). Onlar da karşılığında, dünyada O’nu temsil etmeleri gerekiyordu (Mezmur 29). Rab, halkının adını boş yere kullanmasını yasakladı (Mısır’dan Çıkış 20:7); yani, adını uygunsuz bir şekilde kullanmamaları gerekiyordu. Onların görevi, YHWH’nin adını O’nun elçileri olarak taşımaktı.4 Ancak İsrail başarısız oldu. Böylece peygamberler, Tanrı’nın halkını kurtaracağı ve isminin yüceliğini yayacağı bir zamanı işaret etmeye başladılar (Hezekiel 36:20-23). Tanrı, ismi hakkında daha fazla bilgi verecekti. Halkı yeni bir isimle anılacaktı (Yeşaya 62:2) ve hatta uluslar bile YHWH’nin ismini taşıyacaktı (Amos 9:11-12).
Yeni Ahit’te Tanrı’nın Adı
Tanrı her yeni durumda kendini ortaya çıkardıkça, İsrail Rab hakkında daha fazla şey öğrendi. Bu vahiy, Mesih’te Tanrı’nın ihtişamının ortaya çıkmasıyla tam anlamıyla çiçek açtı (2. Korintliler 4:6). Burada, “her adın üstünde olan ad”da (Filipililer 2:9) Tanrı’nın sevgi dolu doğası en tam anlamıyla ortaya çıkmaktadır.
Aynı Tanrı’ya İsim Vermek
Yeni Antlaşma’da Tanrı’ya verilen isimler hem süreklilik hem de süreksizlik içerir. Atalara seslenen Tanrı, şimdi Oğlu aracılığıyla seslenmiştir (İbraniler 1:1-2). Yeni Antlaşma’daki ilahi isimler bu sürekliliği teyit eder. Bunlar genellikle daha önceki Grekçe çevirileri yansıtır. “Her Şeye Gücü Yeten Rab” buna bir örnektir (2. Korintliler 6:18, 2. Samuel 7:8) – bu, Grekçe Kyrios Pantokrator isminin çevirisidir. Bu unvan, İbranice YHWH Sabaoth ve YHWH El Shaddai’yi çevirmek için bu ifadeyi kullanan Grekçe Eski Antlaşma’dan gelmektedir.
Yeni Antlaşma’ya doğrudan giren birkaç İbranice veya Aramice isim de bu sürekliliği örneklemektedir. Çarmıhta İsa ana dilinde “Eli, Eli!” diye bağırdı (Matta 27:46). Matta bunu Grekçe theos mou, theos mou (“Tanrım, Tanrım”) olarak çevirir. İsa, El ve Elohim’in birer kez, YHWH’nin ise yedi kez geçtiği Mezmur 22’yi alıntılar. Bu, bariz olanı göstermektedir: Yeni Antlaşma’da Grekçe theos (1235 kez) kullanıldığında, bu İsrail’in Tanrısı’na atıfta bulunmaktadır.
Aynı Tanrı’ya Üçlü Birlik’te Ad Vermek
Ancak şimdi Tanrı’ya ad verilmesi konusunda radikal bir yenilik vardır: Tanrı’nın Oğlu İsa, Tanrı’nın adına ve kimliğine katılır. Yeni Antlaşma’daki ilahi isimler bunu doğrular.
Yahudiler, YHWH ismine geldiklerinde Adonai’yi telaffuz etme alışkanlığı vardı. Bu nedenle, Mesih’ten önce, Grekçe Eski Antlaşma YHWH’yi kyrios (Grekçe Adonai) olarak çevirmişti. Böylece, YHWH Yeni Antlaşma’ya kyrios olarak girdi ve burada Baba Tanrı için yaklaşık yüz kez kullanıldı. Ancak, İsa’ya atıfta bulunmak için de yedi yüzden fazla kez kullanıldı (Elçilerin İşleri 2:36; Yuhanna 20:28). Bu atıfların bazıları YHWH’yi içeren Eski Antlaşma alıntılarıdır – ancak şimdi bu metinler Mesih’e uygulanmaktadır. Pavlus’un yazılarında bunun birçok örneği vardır (Romalılar 10:13; 1. Korintliler 2:16).5 Yeni Ahit’in genelinde benzer alıntılar ve imalar bulunmaktadır (1. Petrus 2:3; 3:15).
“İsa Rab’dir (kyrios)” temel Hıristiyan itirafıydı, İsa’nın gerçekten YHWH olduğu itirafıydı (Romalılar 10:9-13; Filipililer 2:9–11). Bu tanımlama, çok eski bir duada da ima edilmektedir: Maranatha! “Rab’bimiz, gel!” (1. Korintliler 16:22). Bu yakarış, Eski Antlaşma’da Tanrı’nın Aramice adı olan Mārē’yi içerir (Daniel 2:47). Yeni Antlaşma’da bu isim Mesih’i ifade eder ve bu da ilk Hıristiyanların İsa’yı Rab olarak taptıklarının bir başka kanıtıdır. Grekçe Eski Antlaşma’da YHWH için daha az yaygın olan bir Yunanca kelime olan Despótēs, Yeni Antlaşma’da hem Tanrı (Luka 2:29) hem de Mesih için kullanılır (Yahuda 4; 2. Petrus 2:1) için de kullanılmaktadır.
Mesih’te Tanrı’nın vahiyiyle, ilahi isim yeniden yönlendirilmiştir. Bu yeniden yapılandırma karmaşıktır: Mesih, tanrısallığında ilahi isimle özdeşleştirilir (Yuhanna 1:1); insanlığında ise Tanrı’nın ismi verilir (Yuhanna 17:11–12). İbraniler bu karmaşık olguyu yakalar. İsa, muhtemelen YHWH olan ismi miras alır (İbraniler 1:4). Ancak, tanrısal varlığında Oğul da ilahi isme katılır (İbraniler 1:10–12). Oğul, halkıyla özdeşleşirken, kilisede Tanrı’nın ismini ilan eder ve övgüyü yönlendirir (İbraniler 2:12; Mezmurlar 22:22). İsa’nın baş rahiplik görevi (İbraniler 4:14) sayesinde, inananlar da övgü sunar ve sevgiyle Tanrı’nın adını ikrar ederler (İbraniler 13:15; 6:10).
Matta 28:19 tek tanrıcılığı (“adı”) onaylar ve aynı zamanda bunu örtük bir üçlücülükle (“Baba, Oğul ve Kutsal Ruh”) tamamlar. Burada hem Tanrı’nın varlığının birliği hem de müjdenin ilişkisel çoğulluğu, Tanrı’nın kimliği sorusuna daha tam bir cevap verir. O’nun adı şudur: YHWH – Baba, Oğul ve Kutsal Ruh. İslam’ın Tanrı anlayışı radikal bir şekilde farklıdır, çünkü İslam Tanrı’ya Allah adını verir, ancak Rab’bin Üçlü Birlik olarak kendini açığa vurmasını reddeder. Bu, teolojik açıdan büyük bir öneme sahiptir ve müjdenin reddedilmesine yol açar.6
Kilisenin Tanrı’nın Adına Verdiği Yanıt
Artık “yüce Rab İsa Mesih” adını da içeren Tanrı’nın adı, yeni antlaşma halkı üzerinde ilan edilir (Yakup 2:1,7). Bu isim artık Yahudi olmayanları da kapsar (Elçilerin İşleri 15:16-18; Amos 9:11-12). Bu isimde kurtuluşu buluruz (Luka 24:47; Yuhanna 1:12).
Vahiy, Tanrı’nın yeni ismiyle işaretlenmenin bereketini ve ödülünü anlatır (Vahiy 22:4; 3:12, Yeşaya 62:2). Bu isme sahip olmak ve onu bilmek, yalnızca Mesih’e (Vahiy 19:11–16) ve ardından onun takipçilerine (Vahiy 2:17) aittir. Bu model, Eski Antlaşma’da Tanrı’nın ismini almanın bereketini yerine getirir (Çölde Sayım 6:27). Abba (“Baba”), başka bir Aramice isimdir ve muhtemelen Mesih’in en sevdiği isimdir (Markos 14:36). İnananlar artık, Oğul’un Ruhu aracılığıyla “Abba, Baba” diye haykırarak (Galatyalılar 4:6), Tanrı’yı Baba olarak tanımak için eski özlemi yerine getiriyorlar (Yeşaya 63:16)!
Tanrı’nın halkı, kutsal soy olarak Tanrı’nın isminin standartlarına uygun yaşamalıdır (1. Petrus 2:9-11; 1:15). Onun adını dünyanın sonuna kadar sadakatle taşımalıyız (Matta 28:19-20; Elçilerin İşleri 9:15).7 O zaman Rab, Orduların Rabbi geri dönecektir (Yakup 5:3,7).
DİPNOT
